Part 8
Paalaala sa Mambabasa
Ang kuwentong ito ay tumatalakay sa matinding pagod, distress, kawalan ng tulog, pananahimik, at pagkawala ng pag-asa. Kung may bahagi ng kuwentong ito na malapit sa iyong nararanasan, lumapit sa taong pinagkakatiwalaan, health professional, counselor, o pinakamalapit na emergency service kung kinakailangan.
Hindi kahinaan ang humingi ng tulong.
Sa mga nangangailangan, bukas ang mga linya ng Hopeline sa mga numerong (02) 8804-4673, (02) 1553, (02) 7-989-8727, o 0917-899-8727 sa anumang oras o araw.
Malinis ang boses ng news anchor.
Hindi malamig. Hindi rin labis ang lungkot.
Tamang-tama lang para sa gabi.
Sa likod niya, lumitaw sa screen ang kuha ng lungsod habang umuulan: basang kalsada, mga naghihintay sa sakayan, pasaherong nakasandal sa bintana ng tren, manggagawang nakapila pauwi, at mga ilaw ng gusaling hindi pa tapos.
“Sa unang kaso, isang lalaking sangkot sa demanding work environment ang nasawi matapos ang ilang linggo umanong sunod-sunod na overtime. Ayon sa kanyang mga katrabaho, tahimik at masipag ang nasawi, at madalas umanong nagsasabing siya ay ‘pagod lang.’”
Nagpalit ang video.
Isang gusaling hindi pa tapos ang ipinakita. Bakal. Scaffolding. Basang semento. Mga trapal na pumapagaspas sa ulan.
Lumabas ang panayam ng isang lalaking hindi ipinakita ang mukha.
“Masipag siya,” sabi nito. “Hindi reklamador. Kahit marami nang hawak na trabaho, gagawin pa rin. Kapag tinanong mo kung okay lang, ang sagot lang niya palagi, ‘Pagod lang.’”
Nagpalit ang screen.
Isang lumang apartment building naman ang ipinakita. Makitid ang hagdan. Basa ang semento. Isang pinto sa ikalawang palapag ang nakasarado, may kandadong luma at kalawangin.
“Sa ikalawang kaso, isang lalaking umuupa sa Maynila ang natagpuan ding patay matapos umanong magpakita ng matinding takot, kawalan ng tulog, at pag-iisa sa loob ng ilang araw.”
Isang kapitbahay ang nagsalita sa gilid ng hagdan.
“Mga ilang gabi na siyang hindi natutulog,” sabi ng babae. “Akala namin stress lang. Minsan parang may kausap. Pero kapag tinatanong namin kung kailangan niya ng tulong, sinasabi niya, kaya pa raw niya.”
Bumalik ang anchor sa studio.
“Ayon sa mga awtoridad, wala pang nakikitang foul play sa dalawang magkahiwalay na insidente. Pinapaalalahanan naman ng mga eksperto ang publiko na seryosohin ang matinding pagod, insomnia, biglaang pag-iiba ng kilos, at paulit-ulit na pagsasabing ‘okay lang’ kahit hindi na maayos ang kalagayan.”
Lumipat ang camera sa isang psychologist sa maliit na studio.
“Maraming Pilipino ang lumaki sa paniniwalang ang pagtitiis ay katumbas ng pagiging mabuting anak, mabuting kapatid, mabuting magulang, o mabuting manggagawa,” sabi niya. “Pero may hangganan ang katawan at isip. Kapag ang isang tao ay laging pagod, hindi natutulog, natatakot, nagkukulong, o paulit-ulit na nagsasabing wala siyang choice, kailangan natin siyang pakinggan.”
Sa ilalim ng screen, lumitaw ang paalala:
Kung ikaw o kakilala mo ay nakararanas ng matinding distress, lumapit sa pinagkakatiwalaang tao, health professional, o pinakamalapit na emergency service.
Ilang segundo lang iyon sa screen.
Pagkatapos, nawala.
Nagpatuloy ang anchor.
“Hindi kahinaan ang humingi ng tulong. At hindi sapat na sabihing ‘pagod lang’ kung ang pagod ay araw-araw nang kumakain sa buhay ng isang tao.”
Tumigil sandali ang boses.
Pagkatapos, lumipat ang balita.
“Samantala, patuloy ang pagtaas ng presyo ng pangunahing bilihin…”
Sa mga bahay na nanonood, may ilang napailing.
May nagsabing kawawa naman.
May nagpalit ng channel.
May nagpatuloy kumain.
Sa isang apartment sa Maynila, hindi agad namatay ang ilaw ng telebisyon.
Sandaling nanatili sa screen ang kuha ng tren kahit tapos na ang balita. Walang anchor. Walang caption. Isang platform lang na basa sa ulan.
Sa pinakadulo ng kuha, may batang nakatayo.
Hindi malinaw ang mukha.
Hindi rin malinaw kung lalaki o babae.
Pero nakatingin siya sa camera na para bang alam niyang may nanonood.
Pagkatapos, namatay ang screen.
Sa lungsod, nagpatuloy ang ulan.
May mga pumila pa rin.
May mga umuwi pa rin nang puyat.
May mga natulog pa rin sa biyahe.
May mga nagsabing kaya pa.
May mga nagsabing okay lang.
At kinabukasan, wala na sa headline ang dalawang lalaking pagod.
Kabanata 1: Engineer Ka Na
Maliit ang condominium unit ni Ramon Villanueva sa Pasig, pero sa mata ng pamilya niya sa probinsiya, sapat na iyon para tawagin siyang nakaangat.
Nasa condo ka na.
Engineer ka na.
May trabaho ka sa Maynila.
Hindi mo na alam ang hirap dito.
Ganoon lagi ang tono ng mga mensahe, kahit iba-iba ang salita.
Gising na si Ramon bago pa tumunog ang alarm. Nakahiga siya sa manipis na kutson, nakatitig sa puting kisame na may maliit na bitak malapit sa ilaw. Sa labas ng bintana, kulay abo ang umaga. Basa ang salamin. Sa malayo, may tunog ng sasakyang dumadaan sa kalsada.
Hindi siya natulog nang maayos.
Hindi rin naman bago iyon.
Sa maliit na mesa sa tabi ng kama, nakapatong ang hard hat niya, rolled plans, laptop bag, isang basong may tuyong marka ng kape, at tatlong bill na hindi pa niya nababayaran. Sa ilalim ng mga iyon, may lumang picture frame na nakaharap sa mesa, hindi sa kanya.
Dati, may larawan siya roon kasama si Elena.
Matagal na niyang binaliktad.
Tumunog ang phone.
Hindi alarm.
Message.
Nanay: Anak, kailan ka magpapadala? Wala na tayong bigas dito.
Bago pa siya makahinga, sumunod ang isa pa.
Joel: Kuya, kailangan ko lang ng 5k. Promise babayaran ko rin.
Sumunod pa.
Tess: Kuya, project ng bata. Kawawa naman. Ikaw na nga lang parang tatay nila.
Ramon ipinikit ang mga mata.
Sa ilang segundo, hinayaan niyang manatiling madilim ang mundo.
Pagmulat niya, nandoon pa rin ang mga mensahe.
Ganoon ang pera. Ganoon ang pamilya. Hindi nawawala kapag hindi tiningnan.
Binuksan niya ang banking app. Tiningnan ang laman. Kinuwenta ang renta, kuryente, tubig, pamasahe, pagkain, load, utang sa katrabaho, hulog sa dating loan na kinuha niya para sa operasyon ng tiyuhin na hindi na niya matandaan kung kailan huling nangumusta.
Hindi kasya.
Kahit anong gawin niya, hindi kasya.
Nag-type siya.
Ramon: Sige. Ako na bahala.
Tinitigan niya ang ipinadalang mensahe.
Parang hindi siya ang nagsulat.
Pero siya iyon.
Lagi naman siya iyon.
Tumayo siya, naligo nang mabilis, nagbihis ng polo shirt, maong, at safety shoes. Sa salamin ng banyo, nakita niya ang sarili: thirty-nine, pero mukhang mas matanda kapag kulang sa tulog. Maayos ang buhok, malinis ang mukha, pero may guhit ng pagod sa ilalim ng mata.
“Pagod lang,” bulong niya sa sarili.
Pagkasabi niya noon, may narinig siyang mahinang tunog sa hallway.
Parang pintuan ng tren na nagsasara.
Tumingin siya sa pinto.
Wala.
Masyado pang maaga para sa kapitbahay.
Kinuha niya ang bag at hard hat.
Bago lumabas, tumingin siya ulit sa phone.
May bagong message mula sa nanay niya.
Nanay: Salamat, anak. Ikaw lang talaga ang maaasahan ko.
Doon sumikip ang dibdib niya.
Hindi sa salamat.
Sa lang.
Kabanata 2: Ang Hotel
Sa mga plano, palasyo ito ng salamin at gintong ilaw. Sa mga rendering, may mataas na lobby, malamig na marble floor, chandelier na parang nakabitin na ulan, mga pinto ng kuwartong bubuksan para sa mga taong kayang magbayad para sa pahinga.
Pero sa araw-araw ni Ramon, hindi iyon ang nakikita niya.
Ang nakikita niya ay bakal, semento, plywood, kable, ingay ng makina, sigaw ng foreman, delivery na late, schedule na hindi humihinga, at mga manggagawang parehong pagod pero kailangang tumawa habang naghihintay ng sahod.
Site engineer siya roon.
Hindi siya ang pinakamataas.
Hindi rin siya pinakamababa.
Sapat lang ang posisyon niya para siya ang hanapin kapag may mali, pero hindi sapat para siya ang pakinggan kapag kailangan ng pahinga ang tao.
“Mon!” sigaw ni Raymond Loi mula sa kabilang bahagi ng site.
Operations Supervisor si Raymond. Matangkad, maitim dahil laging bilad sa araw, malakas ang boses, pero hindi bastos. Alam ni Ramon na pagod din ito. Iyon siguro ang dahilan kung bakit minsan, kahit madiin magsalita, may natitirang habag sa tono.
“Yung delivery ng tiles, delayed na naman,” sabi ni Raymond nang makalapit si Ramon. “Tapos hinihingi ng management ang updated report bago mag-alas-singko.”
“Ginagawa ko na.”
“Alam ko. Pero may inspection pa tayo mamaya sa service corridor.”
Tumango si Ramon.
Napansin ni Raymond ang mukha niya.
“Natulog ka ba?”
“Konti.”
“Konti as in ilang oras?”
Hindi sumagot si Ramon.
Napabuntong-hininga si Raymond. “Mon, hindi lahat kailangang ikaw ang sumalo.”
Ngumiti si Ramon nang mahina. “Sino pa?”
Hindi agad nakasagot si Raymond.
Pareho nilang alam ang sagot.
Sa site, kapag may kulang, may sisisihin.
Sa pamilya, kapag may kulang, si Ramon ang hahanapin.
Sa kanto ng construction fence, may malaking tarpaulin na basang-basa sa ulan. Bahagyang napunit ang isang gilid, pero malinaw pa rin ang nakasulat:
SOFIA HOTEL — SOON TO RISE
Tiningnan iyon ni Ramon habang dumadaan ang mga manggagawa sa likod niya.
Soon to rise.
Lahat yata sa buhay niya, pinapabangon niya.
Pamilya. Trabaho. Utang. Pangarap ng iba.
Siya lang ang hindi.
Nang tanghali, sa loob ng temporary office, nagbukas siya ng blueprint ng lobby. Front desk. Waiting area. Guest lounge. Elevator corridor. Lahat malinis sa drawing. Lahat diretso. Lahat may sukat.
Sa ilalim ng pangalan ng project, may maliit na note:
Front Desk Detail — Sofia Hotel
Hindi niya alam kung bakit natagalan ang tingin niya sa salitang front desk.
Makalipas ang maraming taon, may babaeng tatayo roon gabi-gabi, ngingiti sa mga bisita, sasagot ng telepono, at matututong matakot sa tunog ng ring.
Pero hindi iyon alam ni Ramon.
Para sa kanya, papel lang iyon.
Trabaho.
Deadline.
Isa pang bagay na kailangang matapos.
Habang sinusukat niya ang isang linya sa plano, napansin niyang may maling maliit na detalye sa margin.
Hindi malaking error.
Hindi sapat para tawagin ang architect.
Isang sukat lang na hindi niya matandaan kung nandoon na kanina.
3.17 m
Tinitigan niya iyon.
Pagkurap niya, naging 3.70 m.
Baka pagod lang.
Baka mali lang ang basa.
Hindi na niya hinanap ulit.
Mas madaling maniwalang wala iyon.
Kabanata 3: Ang Teatro
Sa di-kalayuan mula sa itinatayong Sofia, may lumang teatro.
Hindi ito kasingliwanag ng bagong hotel sa rendering. Hindi rin ito kasinglinis ng mga gusaling gustong magmukhang walang alikabok. Matanda na ang pader nito. May mga bahagi ng pintura na tuklap. May poster sa gilid na halos mabura na ng ulan.
Pero buhay pa ito.
May ilaw pa sa loob.
May boses pang nagrerehearse.
May mga taong pumapasok sa gabi para manood ng palabas at lumabas na parang sandaling nakalimot sa sarili.
Noong gabing iyon, late na nakalabas si Ramon sa site. May hawak siyang folder, hard hat, at bag na mas mabigat kaysa dapat. Umuulan nang mahina, iyong klaseng ulan na hindi sapat para magpayong ang iba pero sapat para palamigin ang likod ng leeg.
Dumaan siya sa gilid ng teatro para sumilong.
Doon niya unang nakausap si Carel Loi.
Nakatayo ito sa service entrance, hawak ang tote bag na puno ng papel at isang maliit na make-up kit. May natitirang stage makeup sa mukha niya, pero ang pagod sa mata niya ay hindi kayang takpan ng kahit anong pulbos.
Maganda siya sa paraang tahimik. Hindi mapanghingi ng tingin. Hindi kailangan ng ingay para mapansin.
“Katrabaho ka ni Raymond?” tanong niya.
Natigilan si Ramon. “Opo. Si Ma’am Carel?”
Ngumiti siya. “Carel na lang. Kapag Ma’am, pakiramdam ko nasa faculty room ako.”
“Nagtuturo po kayo?”
“Sa umaga. Minsan hapon. Depende kung sinong anak ang may kailangan at kung anong rehearsal ang tinanggap ko.”
“Actress din po kayo.”
“Kapag may nanonood.”
May sandaling natahimik silang dalawa.
Sa loob ng teatro, may pumalakpak. Hindi malakas. Parang rehearsal lang. Parang tao na pumalakpak dahil kailangang matapos ang eksena.
“Tatlo anak namin ni Raymond,” sabi ni Carel, hindi niya alam kung bakit niya iyon sinabi kay Ramon. “Isa elementary. Dalawa high school. Kapag may project ang isa, may exam ang isa. Kapag may tuition ang isa, may sakit ang isa. Kaya teacher ako. Actress din. Minsan host. Minsan kung ano ang may bayad.”
“Paano n’yo nakakaya?” tanong ni Ramon.
Tumawa siya nang mahina.
“Hindi ko alam. Minsan hindi naman kinakaya. Tinatapos lang.”
Tinamaan si Ramon sa simpleng sagot.
Sa bulsa niya, nag-vibrate ang phone.
Hindi niya tiningnan.
Pero alam niya kung sino.
Alam niya ang anyo ng pangangailangan kahit hindi pa nababasa.
Tinitigan siya ni Carel.
“Pagod ka, Engineer.”
“Ako?” Ngumiti siya nang hindi buo. “Pagod lang.”
Nag-iba ang mukha ni Carel.
Hindi awa.
Hindi sermon.
Parang may narinig siyang maling nota sa gitna ng kanta.
“Delikado ang ‘pagod lang,’” sabi niya. “Kapag nilagyan mo ng ‘lang,’ parang pinapatahimik mo ang katawan mong humihingi na ng tulong.”
Hindi nakasagot si Ramon.
Sa tapat nila, dumaan si Raymond, may kausap sa phone, halatang galing pa rin sa site kahit tapos na dapat ang oras. Pagkakita kay Carel, ngumiti ito, pero pagod din ang mukha.
“Mon,” sabi ni Raymond, “umuwi ka na. Ako na bahala bukas sa coordination.”
Dapat doon gumaan ang pakiramdam ni Ramon.
May nagsabi nang siya muna ang bahala.
Pero imbes na guminhawa, nakaramdam siya ng hiya.
Parang kapag hindi siya ang sumalo, may nababawasan sa halaga niya.
“Opo, sir,” sabi niya. “Kaya pa.”
Tumingin sa kanya si Carel.
Matagal.
Bago siya lumayo, sinabi nito:
“Hindi laging kailangan may nanonood bago ka tumigil.”
Bitbit ni Ramon ang linyang iyon hanggang istasyon.
Pero pagdating sa ticket booth, ang tanging naririnig niya pa rin ay ang vibration ng phone niya.
Kuya, nasend mo na?
Kabanata 4: Ang Pila sa Ticket Booth
Basang-basa ang sahig ng istasyon.
Hindi dahil pinapasok ng ulan ang loob, kundi dala ng mga basang sapatos ng mga pasaherong nakapagbuno sa ulan.
Mahaba ang pila sa ticket booth.
May estudyanteng nakayuko sa phone. May babaeng may bitbit na grocery. May dalawang lalaking galing trabaho na halos nakapikit habang nakatayo. May matandang nakasandal sa poste, paulit-ulit na tinitingnan ang orasan.
Sumingit si Ramon sa dulo ng pila.
Doon niya unang nakita si Marco dahil naapakan nito ang sapatos ni Ramon.
“Sorry, kuya,” sabi ng lalaki.
“Oks lang,” sagot ni Ramon.
Hindi na sila nag-usap.
Nagkatagpo lang ang kanilang mga mata.
Para kay Ramon, isa lang din itong pasahero. Mas bata. Tahimik. Nakasuot ng simpleng t-shirt. May hawak na maliit na bag. Mukhang pagod din, pero iba ang pagod nito. Mas kinakabahan. Mas alerto. Parang taong may pinakikinggan na hindi naririnig ng iba.
Nasa likod niya ito sa pila.
Nag-vibrate ulit ang phone ni Ramon.
Binasa niya.
Joel: Kuya, kahit 3k muna. Need lang talaga.
Kasunod:
Nanay: Anak, wag mo sanang kalimutan pamilya mo. Ikaw lang ang inaasahan namin.
Sumikip ang kamay niya sa phone.
Siguro napansin iyon ni Marco.
“Kuya,” sabi nito, “okay ka lang?”
Napalingon si Ramon.
Saglit siyang natigilan. Hindi na siya sanay na may nagtatanong nang walang kasunod na kailangan.
“Oo,” sabi niya. “Pagod lang.”
Tumango si Marco, pero hindi mukhang naniwala.
Umandar ang pila.
Habang papalapit si Ramon sa ticket booth, may naramdaman siyang lamig sa likod ng leeg. Hindi hangin. Hindi ulan. Parang may nakatingin.
Hindi siya lumingon.
Si Marco ang lumingon.
Sa gilid ng pila, malapit sa poste, may batang babae na nakatayo.
Maliit.
Nakadilaw.
Basang-basa ang kapote.
Walang kasamang matanda.
Nakatitig siya kay Ramon.
“Kuya,” bulong ni Marco.
“Ano?”
Paglingon ni Ramon, wala nang bata.
“Wala,” sabi ni Marco, pero namutla siya.
Hindi niya alam noon, pero sapat na iyon.
Hindi kailangang lapitan si Marco.
Hindi kailangang hawakan.
Hindi kailangang halikan.
Sa mundong gumagalaw sa oras na hindi dapat, may mga bagay na hindi dapat masaksihan.
Dahil kapag nakita mo sila, natututo rin silang makita ka.
Bumili si Ramon ng ticket.
Nang ibigay ng teller ang sukli, may sinabi itong halos hindi niya narinig dahil sa ingay ng ulan sa labas.
“Last trip na po, sir.”
Tumingin si Ramon sa orasan sa itaas ng booth.
Hindi niya alam kung bakit sandaling nag-glitch ang ilaw nito.
3:17.
Pagkurap niya, naging 10:42 PM.
“Sir?” sabi ng teller.
Kinuha niya ang ticket.
“Sige,” sabi niya.
Parang lagi.
Kabanata 5: Ang Halik sa Tren
Mainit sa loob ng dilaw na tren kahit malamig ang ulan sa labas.
Hindi dahil sira ang aircon. Gumagana iyon. Pero ibang init ang dala ng maraming katawan na pare-parehong gusto lang makauwi.
Umupo si Ramon sa gilid, malapit sa pinto. Hindi niya sinadyang makatulog. Inilagay niya lang sa kandungan ang bag, hinawakan ang hard hat, at ipinikit ang mata para huminga.
Isang segundo lang dapat.
Pagpikit niya, nasa construction site siya.
Hindi pa tapos ang lobby ng Sofia. Wala pang marmol. Wala pang chandelier. Wala pang front desk. Pero may pila sa gitna ng sahig.
Nakatingin ang mga tao sa kanya.
Nanay niya.
Joel.
Tess.
Mga pamangkin niya.
Mga worker sa site.
Raymond.
Carel, nakasuot ng costume sa teatro, pero hawak ang lesson plans.
Lahat sila nakapila.
Lahat sila may hawak na resibo.
Lahat sila naghihintay.
“Mon,” sabi ng nanay niya, “ikaw lang ang maaasahan.”
“Engineer ka na,” sabi ni Joel.
“Project lang ng bata,” sabi ni Tess.
“Tapusin mo muna,” sabi ng boses mula sa kung saan.
Gusto ni Ramon magsalita.
Gusto niyang sabihing hindi.
Pero bago niya maibuka ang bibig, may lumapit na bata.
Maliit.
Basang buhok.
Maputla ang mukha.
Hindi ito si Clara.
Hindi ito ang batang may school bag.
Hindi rin ito ang batang may hawak na maruming imahen sa mga panaginip na hindi pa niya napapanaginipan.
Isa lamang ito sa marami.
Isang batang natutong humalik bago kumuha.
Tumigil ito sa harap niya.
At sa panaginip, alam ni Ramon na hindi siya dapat matulog.
Doon siya nagising.
Pero huli na.
May malamig na dumampi sa labi niya.
Hindi malakas.
Hindi marahas.
Isang halik.
Pagmulat niya, nandoon ang bata sa harap niya.
Totoo.
O masyadong totoong parang panaginip.
Basang buhok. Maputlang mukha. Mga matang walang hinahanap dahil nahanap na.
Nanigas si Ramon.
Sa dulo ng coach, may batang babae na nakadilaw.
Nakatayo siya malapit sa dugtungan ng bagon, hawak ang laylayan ng kapote niya.
Hindi siya gumagalaw.
Nanonood.
Sa tabi ng pinto, may isa pang bata. May school bag sa likod. Nakaupo ito, swing nang swing ang mga paa.
May nakasigaw sa kabilang bahagi ng tren.
Si Marco.
“Kuya!”
Tumayo si Ramon, pero parang naiwan ang bigat ng katawan niya sa upuan.
Gusto niyang sabihin: May bata.
Gusto niyang sabihin: Hinawakan niya ako.
Gusto niyang sabihin: Tulungan n’yo ako.
Ngunit nang bumuka ang bibig niya, ibang salita ang lumabas.
“Pagod lang.”
Nakangiti ang batang humalik sa kanya.
Bumukas ang pinto ng tren.
Walang bumaba sa bahaging iyon.
Pero pagkurap ni Ramon, wala na ang bata.
Wala na rin ang batang may school bag.
Sa dulo ng coach, nandoon pa rin ang batang nakadilaw.
Pagkatapos, gaya ng ulan sa bintana, nawala rin siya.
Hindi alam ni Ramon na may naiwan sa kanya.
Hindi sugat.
Hindi marka sa balat.
Hindi bagay na makikita ng salamin.
Ang halik ay hindi pagmamahal.
Hindi rin paalam.
Marka iyon.
Simula iyon ng pagkuha.
At sa kabilang bahagi ng tren, si Marco ay nakatayo pa rin, namumutla, nakatingin sa upuang naiwan ni Ramon.
Hindi siya hinalikan noong gabing iyon.
Pero nakita niya ang halik.
At sapat na iyon para may makakita rin sa kanya.
Kabanata 6: Padala
Pagdating ni Ramon sa condo niya sa Pasig, malamig pa rin ang labi niya.
Ilang beses siyang naghilamos. Pinunasan niya ng tuwalya ang bibig. Uminom siya ng kape kahit gabi na. Ngumuya siya ng mint candy na matagal nang nakatago sa bag.
Walang nawala.
Nandoon pa rin ang lamig.
Parang may maliit na yelong naiwan sa ilalim ng balat.
Sa salamin ng banyo, tiningnan niya ang bibig niya.
Walang sugat.
Walang marka.
Pero nang itinaas niya ang kamay para hawakan ang labi, nahuli ng reflection ang galaw niya nang kalahating segundo.
Tumigil siya.
Ibinaba ang kamay.
Sa salamin, huli ring ibinaba ng reflection ang kamay nito.
“Puyat lang,” sabi niya.
Hindi niya sinabing pagod.
Hindi niya alam kung bakit.
Tumunog ang phone.
Nanay: Nakapagpadala ka na ba, anak?
Kasunod:
Tess: Kuya, bukas na deadline ng project.
Kasunod:
Joel: Wag ka sana magdamot. Need lang talaga.
Umupo si Ramon sa gilid ng kama.
Nag-type siya.
Hindi ko kaya ngayon.
Tinitigan niya ang apat na salita.
Hindi ko kaya ngayon.
Parang unang beses niyang nakita ang mga iyon mula sa sarili niyang kamay.
Huminga siya nang malalim.
Bago niya mapindot ang send, nanginig ang labi niya.
Hindi ang phone.
Labi niya.
Parang may malamig na daliri sa loob ng bibig, marahang itinutulak ang dila niya palayo sa salitang hindi.
Nabura ang mensahe.
Unti-unti.
Hindi dahil gumagalaw ang screen.
Kundi dahil gumagalaw ang hinlalaki niya.
Naging:
Sige. Gawan ko ng paraan.
Napabitaw siya sa phone.
Bumagsak iyon sa kama.
Sa hallway sa labas ng unit, may narinig siyang tunog.
Ding.
Parang elevator.
Kasunod, boses ng babae:
“Doors opening.”
Hindi iyon boses ng elevator sa condo.
Boses iyon ng tren.
Lumapit siya sa pinto. Tumingin sa peephole.
Walang tao sa hallway.
Pero may tubig sa sahig.
Isang makitid na guhit, mula elevator hanggang tapat ng pinto niya.
Pagkurap niya, nawala.
Pagbalik niya sa kama, nakita niyang na-send na ang message.
Ramon: Sige. Gawan ko ng paraan.
Hindi niya maalala kung pinindot niya.
Sa ilalim ng kama, may tumulo.
Isa.
Dalawa.
Tatlo.
Pagyuko niya, tuyong-tuyo ang sahig.
Pero may amoy tren.
Bakal. Ulan. Pawis. At hininga ng batang masyadong malapit.
Kabanata 7: Isang Pulgada ang Layo
Hindi natulog si Ramon noong gabing iyon.
O akala niya, hindi.
Nakahiga siya sa kutson, patay ang ilaw, bukas ang bintana nang kaunti para pumasok ang hangin mula sa basang lungsod. Sa labas, may mahinang ugong ng sasakyan. May tumutulong tubig mula sa aircon ng kabilang unit. May elevator na minsang bumubukas kahit wala namang lumalabas.
Paulit-ulit niyang dinidiinan ng dila ang loob ng labi niya.
Malamig pa rin.
Hindi na kasing lamig ng unang gabi, pero nandoon pa rin. Parang may maliit na patak ng yelo na hindi natutunaw. Parang may naiwan sa kanya na hindi bahagi ng katawan niya pero nakahanap na ng lugar.
Pumikit siya.
Hindi niya alam kung kailan nagbago ang dilim.
Una, nawala ang tunog ng mga sasakyan.
Sunod, nawala ang patak ng tubig.
Sunod, nawala ang ugong ng electric fan.
Gusto niyang imulat ang mata niya.
Nagawa niya.
Pero hindi siya makagalaw.
Nakahiga pa rin siya sa kama. Nakatingin sa kisame. Bukas ang mata. Gising ang isip. Pero ang katawan niya, parang hindi na kanya.
Sinubukan niyang igalaw ang kamay.
Wala.
Sinubukan niyang itaas ang ulo.
Wala.
Sinubukan niyang sumigaw.
Walang lumabas.
Sa dibdib niya, may bigat.
Hindi bigat ng taong nakaupo sa kanya. Hindi ganoon kasimple. Mas parang may nakapatong na buong biyahe sa katawan niya: tren, trabaho, padala, utang, mga pangalan ng taong naghihintay sa kanya.
Sa gilid ng kama, may tumulo.
Isa.
Dalawa.
Tatlo.
Hindi niya maigalaw ang mata niya pababa, pero naamoy niya.
Dagat.
Hindi kanal. Hindi ulan. Hindi pawis.
Dagat.
Maalat. Luma. May halong bakal at hiningang matagal nang nakulong sa loob ng bagon.
May malamig na hangin na dumampi sa labi niya.
Hindi galing sa bintana.
Galing sa harap niya.
Dahan-dahan, may umangat mula sa ilalim ng kama.
Hindi katawan agad.
Buhok muna.
Basang buhok, dikit-dikit, tumutulo sa sahig kahit tuyo ang kuwarto.
Pagkatapos noo.
Pagkatapos ilong.
Pagkatapos bibig na halos kulay abo.
Pagkatapos mata.
Puti.
Walang itim.
Walang tingin, pero nakatingin.
Ang mukha ng bata ay lumapit sa kanya nang napakabagal, para bang lumulutang sa ibabaw ng tubig na hindi niya makita.
Isang pulgada na lang ang layo.
Isang pulgada mula sa mukha niya.
Masyadong lapit para maging panaginip.
Masyadong tahimik para maging totoo.
Ang hininga ng bata ay malamig sa bibig niya.
Amoy dagat.
Amoy lumang tren.
Amoy batang hindi dapat nasa kuwarto ng isang lalaking pagod.
Gusto ni Ramon pumikit.
Hindi niya kaya.
Gusto niyang umiwas.
Hindi niya kaya.
Gusto niyang sabihin, sino ka?
Pero ang labi niya ay hindi gumalaw.
Ngumiti ang bata.
Hindi malaki.
Hindi masama.
Halos malungkot.
Parang alam nitong hindi kailangang takutin si Ramon nang malakas.
Dahil sapat na ang lapit.
Sapat na ang lamig.
Sapat na ang hindi niya paggalaw.
Mula sa bibig ng bata, may lumabas na bulong na halos hininga lang.
“Hindi ka naman marunong tumanggi.”
Nagsimulang umiyak si Ramon.
Hindi sa mata.
Sa loob.
Dahil kahit luha, hindi makalabas.
Lumapit pa ang bata.
Hindi siya hinalikan.
Hindi pa.
Hinayaan lang nitong maramdaman ni Ramon kung gaano kaliit ang pagitan ng pagtanggi at pagsuko.
Pagkatapos, biglang bumalik ang tunog ng electric fan.
Bumalik ang patak ng tubig sa labas.
Bumalik ang sasakyan sa kalsada.
Nakagalaw si Ramon.
Napaupo siya, hingal na hingal, basang-basa ang likod sa pawis.
Bukas ang bintana.
Patay ang ilaw.
Walang bata.
Pero sa unan niya, sa tabi mismo ng mukha niya, may maliit na basang marka.
Hugis labi.
At amoy dagat.
Kabanata 8: Ang Hindi Naipundar
May panahon na muntik nang magkaroon ng sariling buhay si Ramon.
Pangalan niya ay Elena.
Hindi niya inisip si Elena sa araw-araw. Hindi na. Matagal na niyang itinago ang mga alaala sa isang bahagi ng sarili na hindi niya madalas buksan. Parang lumang cabinet na alam mong may gamit pa sa loob, pero ayaw mong makita kung gaano na ito inalikabok.
Pero pagkatapos ng halik sa tren, bumukas ang cabinet.
Hindi niya alam kung dahil sa sumpa.
O dahil sa pagod.
O dahil minsan, kapag malapit nang gumuho ang tao, bumabalik muna sa kanya ang lahat ng bagay na hindi niya naipundar.
Naghintay si Elena.
Nagtiis ito sa mga date na nauwi sa tawag mula sa probinsiya. Sa mga planong naurong dahil may kailangang bayaran. Sa kasal na hindi kailanman natuloy dahil laging may tuition, gamot, utang, o emergency.
Hindi siya nagalit agad.
Iyon ang mas masakit.
Umalis siya nang tahimik, na parang napagod na rin sa paghihintay na piliin ni Ramon ang sariling buhay.
Ang huli nitong sinabi:
“Mon, hindi ako ang hinihintay mo. Pamilya mo ang lagi mong inuuwian, kahit ubos ka na.”
Noong gabing iyon, sa condo niya, nakita ni Ramon si Elena sa reflection ng bintana.
Nakatayo ito sa likod niya.
Hindi matanda. Hindi bata. Ganoon pa rin tulad ng huling araw na nakita niya.
“Elena?” bulong niya.
Hindi sumagot ang reflection.
Sa halip, gumalaw ang labi nito kasabay ng vibration ng phone ni Ramon.
Joel: Kuya, hindi ka naman nag-aasawa. Saan napupunta pera mo?
Sa reflection, ngumiti si Elena.
Pero hindi ngiti ni Elena.
Maliit.
Basang-basa.
Parang bata.
Paglingon ni Ramon, wala.
Sa bintana, ang sariling reflection na lang niya ang nandoon.
Pero nakaupo ito kahit nakatayo siya.
Nakasandal sa upuan.
Tulog.
Bukas ang bibig.
At sa tabi ng reflection, may batang nakatayo.
Unti-unting yumuyuko.
Palapit sa labi niya.
Binasag ni Ramon ang katahimikan sa sariling sigaw.
Pagkurap niya, normal na ang bintana.
Normal ang gabi.
Normal ang lungsod.
Sa phone niya, may message mula sa nanay niya.
Nanay: Anak, huwag kang magdamot. Hindi ka namin pinalaki para kalimutan kami.
Sumunod agad ang isa pa.
Nanay: Kumain ka rin, anak. Baka nagpapalipas ka na naman. Pero kung makakapagpadala ka sana bago weekend, malaking tulong.
Mas masakit iyon.
Hindi dahil walang pagmamahal.
Kundi dahil nandoon.
Kasama ng hingi.
Kasama ng bigat.
Kasama ng paraan ng pamilya niyang mahalin siya sa pamamagitan ng pangangailangan.
Ramon naupo sa sahig.
Gusto niyang umiyak.
Walang lumabas.
Parang pati luha, kailangan pa niyang hingan ng permiso.
Kabanata 9: Wala Ka Namang Sariling Pamilya
Kinabukasan, pumasok pa rin si Ramon.
Iyon ang una niyang kasalanan sa sarili.
Hindi siya nagpahinga.
Hindi siya nagtanong.
Hindi siya humingi ng tulong.
Pumasok siya dahil may report. May inspection. May kailangang pirmahan. May delivery. May pamilya. May padala. May laging may kailangan.
Sa site, walang kakaiba sa paligid.
Iyon ang nagpapalala.
Maingay ang makina. Basa ang sahig. May worker na nagbibiro habang kumakain ng pandesal. May nagrereklamo sa overtime. May tumatawag kay Raymond. May client na naghahanap ng update kahit hindi pa naman talaga handa ang bahagi ng hotel.
Tuloy lang ang mundo, kahit may mali na sa loob niya.
Hanggang sa dumaan siya sa service corridor na kakabuhos pa lang ng semento.
May bakas.
Maliit na paa.
Pambata.
Nakayapak.
Sunod-sunod papasok sa bahaging bawal daanan.
“Sinong pumasok dito?” sigaw niya.
Walang sumagot.
Sinundan niya ang bakas hanggang sa dulo ng corridor.
Doon, nakasabit sa isang exposed pipe ang isang maliit na school bag.
Basang-basa.
Tumutulo sa sementong hindi pa tuyo.
Mula sa loob ng bag, may boses ng bata.
“Kuya?”
Napasandal si Ramon sa pader.
“Kapag hindi ka nagpadala,” tanong ng boses, “sino ang kakain?”
Tumakbo siya palabas.
Sa labas, may worker na tumatawa pa rin sa biro ng kasama niya. May nag-aayos pa rin ng bakal. May nagbubukas pa rin ng supot ng pandesal.
Kung may nakakita man kay Ramon, mukha pa rin siyang empleyadong kulang lang sa tulog.
Walang bag.
Walang bata.
Pero sa bagong buhos na semento, naroon pa rin ang bakas.
At sa tabi ng pinakamaliit na paa, nakasulat gamit ang daliri:
SIGE.
Tinawag siya ni Raymond mula sa malayo.
“Mon!”
Nagpanggap si Ramon na may hinahanap sa clipboard.
Nang makalapit si Raymond, napatingin ito sa mukha niya.
“Anong nangyari?”
Gusto niyang sabihin: may bata.
Gusto niyang sabihin: may boses sa bag.
Gusto niyang sabihin: may mali sa bibig ko.
Pero biglang sumakit ang labi niya.
“Oks lang,” sabi niya. “Pagod lang.”
Tinitigan siya ni Raymond nang isang segundong mas mahaba kaysa dapat.
May tao sa harap niya.
May nagtatanong.
May pagkakataong magsabi ng totoo.
Pero para kay Ramon, parang nasa kabilang platform si Raymond.
Nakikita niya.
Naririnig niya.
Hindi niya maabot.
Kabanata 10: Baba Ka Na
Sa ikaapat na araw matapos ang halik sa tren, inakyat ni Ramon ang pinakamataas na palapag ng itinatayong Sofia Hotel.
Hindi pa tapos ang bahaging iyon. Walang pader sa ibang gilid. Bakal ang nakatayo kung saan magiging bintana. May mga plastic sheet na nakatali sa rebar, pumapagaspas sa hangin. Basa ang semento dahil nakapasok ang ulan. Sa ibaba, maliit na ang mga truck, maliit ang mga tao, maliit ang kalsada.
Dapat may kasama siya.
May mga worker sa kabilang side. May nagbubuhat ng bakal. May nagmamartilyo. May nagbibiruan habang nagkakape sa paper cup. Naroon si Raymond sa ibabang floor, may kausap sa radyo.
Kaya hindi dapat siya matakot.
Hindi siya nag-iisa.
Hindi dapat.
Sinusuri niya ang edge protection nang tumigil ang lahat.
Hindi dahan-dahan.
Bigla.
Parang may nag-mute sa mundo.
Nawala ang martilyo.
Nawala ang makina.
Nawala ang boses ng mga worker.
Nawala ang hangin.
Paglingon ni Ramon, wala nang tao.
Walang Raymond.
Walang worker.
Walang nagbubuhat ng bakal.
Walang nagkakape.
Walang kahit anong gumagalaw.
Tatlong segundo.
Sa tatlong segundong iyon, siya lang ang nasa itaas na palapag.
Siya, ang basang semento, ang bukas na gilid ng gusali, at ang lungsod sa ibaba.
May hiningang lumapit sa kanang tenga niya.
Malamig.
Hindi sinabi ng boses na mamatay siya.
Iyon ang mas nakakatakot.
Ang sabi lang nito:
“Baba ka na.”
Napaatras si Ramon.
Kumurap siya.
Bumalik ang mundo.
May worker na tumawa.
May bakal na bumagsak sa sahig.
May sumigaw ng “Ingat!”
May makinang umandar.
Nasa kabilang side ulit ang mga tao.
Parang walang nangyari.
Pero si Ramon, nakatayo sa gilid, masyadong malapit sa bukas na bahagi ng palapag.
“Mon!” sigaw ni Raymond mula sa hagdan. “Okay ka diyan?”
Gusto niyang sumagot.
Gusto niyang sabihing hindi.
Gusto niyang sabihin may bumulong.
Pero ang lumabas lang:
“Oo.”
Hindi niya idinagdag ang pagod lang.
Natatakot na siya sa salitang iyon.
Nang gabing iyon, bago siya umuwi, narinig niya ulit ang boses.
Hindi sa edge.
Sa loob ng hindi pa tapos na hallway sa itaas.
“Mon.”
Hindi boses ni Raymond.
Hindi rin boses ng nanay niya.
Mas maliit.
Mas basa.
Sa dulo ng madilim na bahagi ng floor, may anino.
Child-shaped.
Hindi malinaw ang mukha.
Hindi nakadilaw.
Hindi may school bag.
Hindi ang batang humalik sa kanya sa tren.
Isa pa.
Isa sa marami.
Tumayo ito sa tabi ng unfinished wall, kalahati ng katawan nasa dilim, kalahati nasa liwanag na nanginginig mula sa temporary bulb.
Dapat bumaba na si Ramon.
Dapat tumawag ng tao.
Dapat lumayo.
Pero may sinabi ang anino.
Hindi sa bibig.
Sa loob ng pagod niya.
“Dito walang hihingi.”
Humakbang si Ramon.
Basa ang semento sa ilalim ng sapatos niya.
“Dito walang tatawag.”
Humakbang pa siya.
Napansin niyang wala na namang tunog.
Hindi biglaan ngayon.
Isa-isa.
Una, nawala ang makina.
Sunod, nawala ang martilyo.
Sunod, nawala ang boses.
Sunod, nawala ang ilaw sa malayong bahagi ng site.
Nang lumingon siya, wala na ang mga worker.
Wala na ang mga helmet.
Wala na ang mga shadow ng taong dapat nandoon.
Ang buong palapag ay naging mas basa, mas malamig, mas madilim, na para bang hindi lang ulan ang pumasok kundi dagat.
Sa ibaba, ang lungsod ay naging tahimik.
Hindi katahimikan ng gabi.
Katahimikan ng ilalim ng tubig.
Lumapit siya sa anino.
Habang lumalapit, lumalayo ito.
Hindi tumatakbo.
Hindi gumagalaw nang normal.
Para lang itong bahagi ng dilim na iniaatras ng kung anong hindi nakikita.
Sa huling bahagi ng palapag, naroon ang bukas na gilid.
Walang pader.
Walang harang.
Bumagsak ang ulan sa mukha ni Ramon.
O akala niya ulan iyon.
Nang humawak siya sa pisngi, maalat.
Ang anino ng bata ay nakatayo sa mismong gilid.
Hindi nito itinuro ang ibaba.
Hindi nito sinabi tumalon.
Muli, ang boses ay dumampi sa tenga niya.
“Pagod ka na.”
Nanginginig ang hininga ni Ramon.
“Hindi mo na kailangang sumagot.”
Humakbang siya.
“Hindi mo na kailangang magpadala.”
Isa pa.
“Hindi mo na kailangang maging anak.”
Nakatitig siya sa ibaba.
Ang mga ilaw ng lungsod ay parang mga mata.
“Hindi mo na kailangang maging kuya.”
Lumapit ang lamig sa labi niya.
“Hindi mo na kailangang maging engineer.”
May maliit na kamay na humawak sa laylayan ng pantalon niya.
Hindi niya tiningnan.
Ayaw niyang malaman kung kaninong kamay.
“Baba ka na.”
Sa likod niya, malayo, may sumigaw.
“Mon!”
Boses ni Raymond.
Hindi malinaw kung nasa totoong mundo o nasa kabilang bahagi ng kung saan siya hinihila.
“Mon!”
Kumurap si Ramon.
Bumalik ang ingay.
Bumalik ang hangin.
Bumalik ang mga worker.
Bumalik si Raymond, tumatakbo palapit sa kanya.
Nasa edge si Ramon.
Isang hakbang na lang.
Hinila siya ni Raymond sa braso.
“Ano’ng ginagawa mo?”
Hindi makasagot si Ramon.
Sa basang semento malapit sa safety shoes niya, may maliit na bakas ng paa.
Pambata.
Nakaharap sa ibaba.
Kabanata 11: Carel sa Ilaw
Nakita ulit siya ni Carel makalipas ang dalawang gabi.
Nasa labas siya ng teatro, nakaupo sa gilid ng hagdan, hawak ang isang tumbler at folder ng lesson plans. May tapos na palabas sa loob. Naririnig pa ang ilang tumatawa habang lumalabas ang mga manonood. Sa mukha niya, may natitirang make-up. Sa mata niya, may tunay na pagod.
Nakita niya si Ramon na dumadaan mula sa site.
“Engineer,” tawag niya.
Huminto si Ramon.
Dapat dumiretso siya sa istasyon. Dapat umiwas siya. Dapat umuwi siya.
Pero huminto siya.
“Mukha kang hindi na natutulog,” sabi ni Carel.
“Marami lang trabaho.”
“Hindi iyan mukha ng maraming trabaho.” Tumayo siya. “Mukha iyan ng taong may sinusundan.”
Nanlamig ang likod ni Ramon.
Sa likod ni Carel, bukas ang pinto ng teatro. Sa loob, kita ang madilim na stage. May isang spotlight na naiwan, nakatutok sa gitna.
Sa ilalim ng ilaw, may nakatayong bata.
Hindi malinaw kung lalaki o babae.
Hindi nakatingin kay Carel.
Kay Ramon lang.
Napaatras siya.
“Ramon?” tanong ni Carel.
Gusto niyang sabihin nandoon siya.
Gusto niyang sabihin may bata sa stage.
Gusto niyang sabihin tulungan mo ako.
Pero sumakit ang labi niya.
Parang may nanunuksong yelo sa ilalim ng balat.
“Pagod lang,” sabi niya.
Dahan-dahang tiningnan ni Carel ang loob ng teatro.
Wala na ang bata.
Pero hindi siya tumawa.
Hindi niya sinabing wala naman.
Hindi niya sinabing guni-guni.
Sa halip, sinabi niya:
“Ramon, kung may hindi ka na kaya, sabihin mo na. Kahit hindi sa akin.”
Napatitig si Ramon sa kanya.
Halos doon na siya bumigay.
Halos.
Pero dumating si Raymond mula sa kanto, may hawak na phone, halatang pagod sa panibagong problema sa site.
“Mon,” sabi nito, “umuwi ka na. Please. Ako na muna bahala.”
Please.
Hindi utos.
Hindi demand.
Tulong.
At hindi pa rin iyon matanggap ni Ramon.
“Okay lang ako,” sabi niya.
Carel napapikit, na parang nasaktan sa sagot.
Umalis si Ramon bago pa siya mapigilan.
Habang papalayo, narinig niya mula sa loob ng teatro ang palakpakan.
Malakas.
Sabay-sabay.
Pero alam niyang tapos na ang palabas.
Paglingon niya, sarado na ang pinto.
Sa poster sa gilid ng teatro, may pangalan ni Carel.
CAREL LOI
Sa ilalim, pamagat ng palabas:
HULING EKSENA
Hindi niya alam kung iyon talaga ang title.
O iyon lang ang gusto ng gabi na mabasa niya.
Kabanata 12: Ang Saksi
Hindi nakalimutan ni Marco ang lalaki sa tren.
Hindi niya alam ang pangalan nito. Hindi niya alam kung saan ito nagtatrabaho, saan umuuwi, kaninong pamilya ang naghihintay ng padala, o anong uri ng pagod ang nakadikit sa balikat nito.
Alam lang niya ang nakita niya.
Isang lalaki ang natulog.
Isang bata ang lumapit.
Isang halik.
At pagkatapos noon, may mali na sa hangin.
Ilang araw niyang sinubukang sabihin sa sarili na pagod lang din siya. Na baka mali ang nakita niya. Na baka anak iyon. Na baka reflection. Na baka may paliwanag ang katawan kapag kulang sa tulog.
Pero sa tuwing pipikit siya, naririnig niya ang tunog ng tren.
At ang maliit na tunog ng labi na dumampi sa labi.
Isang gabi, may kumatok sa pinto ng apartment niya.
Tok.
Tok.
Tok.
Hindi siya nagbukas.
“Kuya,” sabi ng boses sa labas.
Hindi niya kilala ang boses.
Pero alam niyang bata.
Tinakpan niya ang bibig niya ng dalawang kamay.
Doon nagsimula ang kanya.
Sa balita, hindi sila pagdudugtungin.
Ang isa, lalaking pagod sa trabaho.
Ang isa, lalaking natakot at hindi natulog.
Dalawang insidente.
Dalawang lungkot.
Walang koneksyon.
Ganoon ang sabi sa telebisyon.
Ganoon ang mas madaling paniwalaan.
Pero ang totoo, hindi hinalikan si Marco noong gabi ng tren.
Nakita lang niya.
At sa ilang sumpa, sapat na ang makakita.
Bago matapos ang lahat kay Marco, bago tuluyang lamunin ng takot ang maliit niyang kuwarto, may isang beses niyang nakita ang lalaki sa tren.
Sa platform.
Sa kabilang side.
Nakatayo, hawak ang bag, nakatitig sa riles.
“Kuya!” sigaw ni Marco.
Hindi lumingon ang lalaki.
Dumating ang tren.
Pagdaan nito, wala na siya.
Sa basang sahig ng platform, may naiwan na marka ng sapatos.
At sa tabi nito, maliit na bakas ng paa.
Pambata.
Nakayapak.
Hanggang doon lang ang papel ni Marco sa gabing iyon.
Hindi siya ang tinawag.
Hindi siya ang hinalikan.
Ngunit siya ang nakakita.
At sa ilang sumpa, sapat na iyon para magsimula ang kanya.
Kabanata 13: Hindi Ako Makababa
Hindi na sumakay ng LRT si Ramon.
Iyon ang plano niya.
Simple. Praktikal. Kung doon nagsimula ang lahat, iiwasan niya iyon.
Nag-jeep siya.
Pero pag-upo niya sa dulo, may narinig siyang announcement.
“Doors closing.”
Tumingin siya sa driver.
Walang speaker.
Walang radio.
Sa bintana, hindi kalsada ang dumaan. Sandali lang. Isang kurap. Ngunit nakita niya ang loob ng tren sa repleksyon: mga upuan, mga hawakan, ilaw na kumukurap, at batang nakaupo sa tapat niya.
Bumaba siya bago pa umusad ang jeep.
Naglakad siya.
Pero bawat waiting shed ay parang may sariling hininga.
Hindi naging istasyon ang buong lungsod.
Hindi naging tren ang lahat.
Iyon ang mas masahol.
Hindi nagbago ang mundo para tulungan siyang intindihin ang nangyayari.
May nagtitinda pa rin ng kwek-kwek.
May estudyante pa ring tumatawa habang tumatakbo sa ulan.
May guard pa ring humihikab sa pinto ng convenience store.
May lalaking nag-aabot pa rin ng pamasahe sa jeep.
Tuloy lang ang lahat.
Si Ramon lang ang unti-unting hindi na makasabay.
Sa site, sumakay siya ng construction elevator.
Pagbukas ng pinto, tamang floor ang nasa harap niya.
Mga hollow block. Kable. Ilaw. Worker na nagbubuhat ng sako.
Pero sa loob ng elevator, may maliit na basang handprint sa stainless panel.
Kasingtaas ng bata.
Hindi niya iyon hinawakan.
Sa condo, mas malala.
Ang hallway ay hindi humahaba.
Hindi nagbabago.
Hindi nagiging tren.
Nanatili itong hallway.
Iyon ang kinakatakutan niya.
Dahil kahit normal, naririnig niya ang mali.
Sa likod ng pinto ng kapitbahay, may batang humihinga.
Sa loob ng elevator shaft, may mahinang paghalakhak.
Sa kisame, may tatlong katok na hindi galing sa taas.
Tok.
Tok.
Tok.
Mula sa loob ng unit niya, tumunog ang phone.
Hindi screen ang umilaw.
Boses lang.
Boses ng nanay niya.
“Anak, hindi ka ba naawa sa amin?”
Sumunod ang boses ni Joel.
“Kung ayaw mo tumulong, sabihin mo na lang.”
Sumunod ang boses ng batang may school bag.
“Kung hindi ikaw, sino?”
Napaupo si Ramon sa sahig.
Tinakpan niya ang tenga.
Pero hindi doon nanggagaling.
Nasa loob.
Nasa bibig.
Nasa labi niyang hindi na umiinit.
Kabanata 14: Ang Condominium sa Pasig
May mga taong iniisip na ang pagbagsak ay biglaan.
Isang maling hakbang.
Isang segundo.
Isang wakas.
Pero kay Ramon, matagal na siyang bumabagsak bago pa iyon makita ng kahit sino.
Bumagsak siya sa bawat “sige.”
Sa bawat “ako na bahala.”
Sa bawat perang ipinadala habang wala nang natira sa kanya.
Sa bawat gabing hindi siya natulog dahil mas mahalaga ang report, ang deadline, ang padala, ang sasabihin ng iba.
Sa bawat “pagod lang” na ginamit niya para takpan ang pagod na hindi na lang.
Noong huling gabing iyon, umuulan sa Pasig.
Nasa unit niya si Ramon, nakaupo sa sahig, nakasandal sa kama. Patay ang ilaw. Bukas ang phone.
May labimpitong missed calls.
Nanay.
Joel.
Tess.
Raymond.
Isa mula sa unknown number.
Hindi niya alam kung alin doon ang totoong buhay at alin ang galing sa ibang ruta.
Sa screen, may bagong message.
Nanay: Anak, sagutin mo ako. Nag-aalala ako.
Sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi galit ang nabasa ni Ramon doon.
Takot.
Totoong takot.
Huminga siya nang nanginginig.
Gusto niyang tumawag.
Gusto niyang umiyak.
Gusto niyang sabihing Ma, pagod na pagod na ako.
Pero bago niya mapindot ang call, narinig niya sa hallway:
“Baba ka na.”
Hindi announcement.
Hindi boses ng tren.
Bulong.
Malapit sa tenga.
Gaya ng nasa taas ng Sofia.
Tumayo siya.
Hindi niya alam kung bakit.
O alam niya, pero pagod na siyang lumaban sa paliwanag.
Nang buksan niya ang pinto, hallway pa rin iyon.
Hindi platform.
Hindi tren.
Hallway lang ng condominium sa Pasig.
Puting ilaw.
Basang payong sa tabi ng pinto ng kapitbahay.
Tiles na may guhit ng dumi.
Elevator sa dulo.
Karaniwan.
At sa gitna ng karaniwang iyon, nakatayo ang batang humalik sa kanya.
Sa likod nito, ang batang may school bag.
Sa mas malayo, si Clara sa dilaw.
Hindi lumapit si Clara.
Nanonood lang.
“Pagod ka na?” tanong ng batang may school bag.
Hindi sumagot si Ramon.
Sa bibig niya, namuo ang lamig.
Sa likod niya, mula sa loob ng unit, tumunog ang phone.
Sabay-sabay lahat ng boses.
Anak.
Kuya.
Engineer.
Mon.
Ikaw na.
Sige.
Ako na bahala.
Pagod lang.
Hindi natin kailangang makita ang susunod na nangyari.
Hindi iyon ang mahalaga.
Ang mahalaga: kinabukasan, may balitang isang lalaki ang nahulog mula sa isang condominium sa Pasig.
Sinabi nilang walang foul play.
Sinabi nilang maaaring dulot ng matinding pagod.
Sinabi nilang may personal na problema.
Sinabi nilang kawawa naman.
Pagkatapos, lumipat ang balita sa ibang paksa.
Kabanata 15: Ang Pasaherong Hindi Bumaba
Nagising si Ramon sa tren.
Akala niya, sa unang segundo, nakatulog lang siya.
Ganoon kadaling magsinungaling ang katawan sa sarili. Kahit alam na nitong tapos na, hahanap pa rin ito ng ordinaryong paliwanag.
Nasa upuan siya.
Hawak ang bag.
May semento pa sa kuko.
Malamig pa rin ang labi.
Sa labas ng bintana, hindi lungsod ang dumaraan.
Una, nakita niya ang construction site ng Sofia: bakal, scaffold, basang trapal.
Pagkatapos, ang condo hallway niya sa Pasig.
Pagkatapos, ang bahay nila sa probinsiya, may ilaw sa kusina, may anino ng nanay niyang nakaupo sa mesa.
Pagkatapos, ang lumang teatro, bukas ang ilaw sa stage pero walang artista.
Pagkatapos, mga lugar na hindi niya kilala pero pakiramdam niya napuntahan na ng pagod niya.
Sa mga upuan sa harap niya, may mga pasahero.
Mga lalaking nakasuot ng uniporme.
Mga babaeng may hawak na grocery.
Mga estudyanteng nakayakap sa bag.
Mga manggagawang may pay envelope.
Lahat tulog.
Lahat pagod.
Lahat hindi bumababa.
Tumayo si Ramon.
“Nasaan ako?”
Lumabas ang boses niya.
Totoo.
Pero kinain agad ng speaker.
“Next station…”
Static.
“Next station…”
Static.
Sa dulo ng coach, nakatayo si Clara.
Nanonood.
Sa tabi ng pinto, nakaupo ang school-bag child.
Swing.
Swing.
Swing.
At sa gitna ng bagon, naglalakad ang batang humalik sa kanya.
Palapit sa isang natutulog na lalaki.
Isang worker. Bata pa. May hawak na lunchbox. Bukas ang bibig sa pagod.
Ramon naintindihan.
Hindi siya ang dulo.
Hindi siya nakatakas.
Naging bahagi siya ng ruta.
Gusto niyang sumigaw.
Gusto niyang pigilan ang bata.
Pero nanigas ang katawan niya.
Sa isip niya, dumaan lahat ng salitang ginamit niya sa buong buhay.
Sige.
Ako na bahala.
Okay lang.
Pagod lang.
Walang hindi.
Walang tigil.
Walang ako muna.
Lumapit ang bata sa natutulog na worker.
Yumuko.
Ramon naramdaman ang lamig sa labi niya, parang muling binubuksan ang tatak.
Sa dulo ng coach, tumingin si Clara sa kanya.
Hindi niya alam kung awa iyon.
O paghihintay.
O pagkilala.
Kabanata 16: Ang Tinig sa Linya
Maraming taon ang lumipas bago narinig ni Noel Fajardo ang boses ni Ramon.
Noong panahong nangyari ang halik sa tren, sanggol pa lang si Noel. Wala siyang alam sa LRT. Wala siyang alam kay Marco. Wala siyang alam sa site engineer na nahulog sa condominium sa Pasig.
Hindi pa niya alam na may mga taong nawawala nang hindi nawawala sa balita.
Lumipas ang maraming taon.
Sa panahong iyon, hindi pa alam ni Noel na may isang ruta nang naghihintay sa kanya bago pa siya matutong matakot sa 3:17.
Pero matapos ang nangyari kay Clara, matapos niyang maging HOLDING, may naiwan sa kanang tenga niya.
Dial tone.
Mahina.
Halos nawawala kapag maingay ang paligid.
Pero kapag tahimik ang bahay, nandoon.
Tuloy-tuloy.
Naghihintay.
Isang gabi, habang umuulan, nagbago ang tunog.
Hindi na dial tone.
Announcement.
“Next station…”
Napabangon si Noel.
Sa tabi ng kama, madilim ang phone niya.
Walang tawag.
Walang notification.
Pero narinig niya uli.
“Next station…”
Static.
Pagkatapos, boses ng lalaki.
Mahina.
Malayo.
Parang galing sa loob ng tren na matagal nang hindi dapat umaandar.
“Hindi ako nakababa.”
Kinabukasan, sinabi niya iyon kay Lia.
Hindi na nagtatrabaho si Lia sa Sofia Hotel. Pero ang pangalan ng hotel ay nanatili sa pagitan nila na parang lugar na parehong alam nilang hindi dapat balikan nang walang dahilan.
“Hindi tawag?” tanong ni Lia.
“Hindi.”
“Ano?”
“Ruta.”
Natahimik si Lia.
Pagkatapos, sinabi niya:
“Hindi lahat ng tinatawag, phone ang gamit.”
Hinukay nila ang lumang balita.
Dalawang magkahiwalay na pagkamatay.
Isang lalaki sa Pasig.
Isang lalaking hindi natulog bago mamatay sa Maynila.
Walang koneksyon sa report.
Walang pangalan sa memorya ng karamihan.
Pero may isang detalye sa lumang article tungkol sa Pasig case ang nagpatigil kay Noel.
Ang lalaki raw ay site engineer sa isang hotel project malapit sa Manila Bay.
Project name: Sofia.
Noel tumingin kay Lia.
Hindi niya kailangang magsalita.
Sa kanang tenga niya, muling pumasok ang boses.
“May susunod.”
Kabanata 17: Ang Unang Hindi
Sa loob ng ibang ruta, hindi alam ni Ramon kung gaano katagal na siyang nakasakay.
Walang araw.
Walang gabi.
May ilaw lang na kumukurap.
May announcement na hindi natatapos.
May mga pasaherong natutulog, nagigising, natutulog muli, at hindi kailanman bumababa.
Minsan, nakikita niya ang nanay niya sa bintana, nakaupo sa kusina, umiiyak sa harap ng TV.
Minsan, si Joel, tahimik na nakatingin sa phone.
Minsan, si Tess, niyayakap ang mga anak.
Minsan, si Carel sa entablado, nagsasalita ng linyang hindi na niya marinig.
Minsan, si Raymond sa construction site, nakatayo sa ilalim ng ulan, hawak ang hard hat ni Ramon.
Lahat sila dumaraan.
Walang humihinto.
Noong gabing iyon, kung gabi man iyon, nakita niya ang batang humalik sa kanya na muling lumapit sa isang natutulog na lalaki.
Bagong pasahero.
Bagong pagod.
May hawak itong pay envelope.
May message sa phone na hindi pa nabubuksan.
Sa screen, nabasa ni Ramon kahit malayo:
Kuya, kailangan namin bukas.
Nanlamig ang buong katawan niya.
Hindi niya alam kung katawan pa ang tawag doon.
Lumapit ang bata.
Yumuko.
Sa tabi ng pinto, tumigil sa pag-swing ng paa ang school-bag child.
“Kung hindi siya,” tanong nito, “sino?”
Ramon naramdaman ang lumang bigat.
Sino nga ba?
Kung hindi ikaw, sino?
Kung hindi ka magpapadala, sino ang kakain?
Kung hindi ka papasok, sino ang tatapos?
Kung hindi ka magtitiis, sino ang magiging mabuti?
Sa dulo ng coach, nakatingin si Clara.
Hindi siya tumulong.
Hindi siya humarang.
Pero nakita niya si Ramon.
Totoong nakita.
At minsan, sapat ang makita para maalala ng isang tao na mayroon pa siyang bibig.
Gumalaw si Ramon.
Mabigat.
Parang bawat hakbang ay hinihila ng lahat ng taon na hindi siya tumanggi.
“Bawal,” bulong ng school-bag child.
Lumapit pa rin siya.
Yumuko na ang batang humalik.
Isang pulgada na lang mula sa labi ng natutulog na lalaki.
Naramdaman ni Ramon ang sariling labi na nagyeyelo.
Gusto niyang sabihin sige.
Gusto niyang sabihin ako na bahala.
Gusto niyang sabihin pagod lang.
Lahat ng iyon, naghihintay sa dila niya.
Pero sa unang pagkakataon, may ibang salitang umakyat mula sa pinakamalalim na bahagi ng pagod niya.
Maliit.
Basag.
Halos hindi boses.
Pero kanya.
“Hindi.”
Huminto ang tren.
Hindi dahan-dahan.
Parang nabangga ang buong mundo sa hindi niya sinabi noon.
Nagkislapan ang ilaw.
Nagising ang ilang pasahero.
Lumingo ang batang humalik sa kanya.
Ang school-bag child tumigil sa paghinga.
Si Clara, sa dulo ng coach, bahagyang itinaas ang mukha.
Sa malayong panahon, sa isang kuwarto, napahawak si Noel sa kanang tenga niya.
Narinig niya iyon.
Hindi.
Isang salita.
Isang pagtanggi.
Isang pasaherong hindi pa nakababa, pero hindi na rin basta nadadala.
Sa madilim na bintana ng tren, may lumitaw na mga titik, parang isinulat ng ulan sa salamin.
RAMON V. — IN TRANSIT / RESISTING
Hindi malaya si Ramon.
Hindi pa.
Pero sa unang pagkakataon mula nang siya ay hinalikan, hindi siya ang tahimik.
Epilogue: Baclaran
Umandar muli ang tren.
Hindi nagsalita si Ramon.
Hindi rin ang mga bata.
Ang pasaherong muntik nang mahalikan ay natutulog pa rin, pero sarado na ang bibig.
Sa kamay nito, hawak pa rin ang pay envelope. Sa mukha nito, may kaunting kapayapaang hindi alam ni Ramon kung gaano katagal tatagal.
Sa labas ng bintana, unti-unting nagbago ang dilim.
Hindi na construction site.
Hindi na condo.
Hindi na bahay sa probinsiya.
Ilaw.
Basang kalsada.
Mga saradong tindahan.
Amoy kandila kahit nasa loob sila ng tren.
Pagkatapos, sa unang pagkakataon, malinaw ang announcement.
“Baclaran.”
Bumukas ang pinto.
Walang pasahero ang bumaba.
Wala ring sumakay.
Pero may hagdan sa labas na hindi dapat naroon.
Hagdan pababa sa ulan.
Sa dulo, may madilim na daan patungo sa isang simbahan.
Hindi malinaw ang buong anyo nito. Ilaw lang ng kandila. Basang semento. Mga aninong nakaluhod kahit walang misa. Mga bulong na hindi alam ni Ramon kung dasal o pagod.
Lumabas siya.
Hindi niya alam kung pinayagan siya.
O kung may naghihintay lang.
Sa gilid ng hagdan, may batang lalaki na nakaupo.
Maliit.
Basang-basa.
Sa kandungan niya, may hawak siyang maruming Santo Niño.
Hindi ito ang batang humalik kay Ramon.
Iba ang katahimikan nito.
Mas luma.
Mas mabigat.
Tumingin ang bata kay Ramon.
“Akala mo ba pagod lang ang naririnig nila?”
Hindi nakasagot si Ramon.
Tiningnan ng bata ang hawak niyang imahen, parang isang bagay na minsang ibinigay sa kanya para kumalma, para maniwala, para maghintay nang kaunti pa.
“Naririnig din nila ang hinihingi mo,” sabi ng bata.
Tumulo ang ulan mula sa mukha ng Santo Niño.
“Lalo na kapag hindi dumating.”
Sa malayo, tumunog ang kampana.
Tatlong beses.
At sa loob ng tren, may bagong pasaherong huminga nang malalim sa pagtulog.
No comments:
Post a Comment