Paalala sa Mambabasa
Ang kuwentong ito ay naglalaman ng madidilim na tema tungkol sa karahasan, pang-aabuso, trauma, pagkamatay, at mga sugat na iniwan ng digmaan at katahimikan. Hindi nito layuning ilarawan ang pagdurusa bilang aliw, kundi ipakita kung paano ang mga bagay na pilit tinatago ay minsang bumabalik sa pinakamasamang paraan.
Kung sensitibo ka sa mga paksang may kinalaman sa abuse, institutional violence, at psychological horror, magpatuloy nang may pag-iingat.
____________________________________________________________________________
Kung ang isang sugat ay natutong magmahal sa paraan ng pag-angkin, kaya mo pa ba itong tawaging pag-ibig?
Akala ko noong una, pagod lang ako.
Bagong hire ako noon sa government office. Housekeeper. Third floor ang assignment ko, pero alam mo naman kapag bago ka. Kahit saan ka puwedeng utusan. Elevator. Lobby. Pantry. CR. Storage room. Minsan, pati kalat ng mga taong hindi ko naman kilala, ako ang naglilinis.
Hindi ako nagrereklamo.
Hindi ako pinalaki para magreklamo.
Sabi lagi ng nanay ko, “Bryan, kapag may trabaho, tiisin mo. Mas mahirap ang wala.”
Kaya tinitiis ko.
Kahit mabigat ang mop bucket. Kahit nangangamoy lumang papel, chlorine, kape, alikabok, at sirang aircon ang buong third floor. Kahit may mga empleyadong tatawagin kang “boy” kahit may pangalan ka naman. Kahit may mga supervisor na hindi tumitingin sa mata mo kapag may inuutos sila.
Trabaho lang.
Iyon ang una kong natutunan sa gusaling iyon.
Trabaho lang ang mura.
Trabaho lang ang utos.
Trabaho lang ang pagod.
Trabaho lang ang pagiging invisible.
Noong una, wala namang kakaiba sa building. Luma lang talaga. Makapal ang pader. Mataas ang kisame. May mga bintanang parang hindi bagay sa opisina. Sa ibang bahagi, bitak-bitak na ang pintura, at may lumang bato sa ilalim, parang may ibang gusaling sinusubukang itago.
Sabi nila, military hospital daw iyon noon, noong panahon ng mga Amerikano.
Sabi rin nila, noong dumating ang giyera, may mga bagay na nangyari roon na hindi na inilagay sa history marker.
Hindi ako nakikinig noon.
Bakit ako makikinig?
Ang alam ko lang, kailangan kong pumasok nang maaga, umuwi nang buhay, at huwag mawalan ng trabaho.
May ID ako noon na nakalagay sa plastic case. Hindi ko tinatanggal kahit lunch break. Kahit pawisan na ang leeg ko sa tali. Kahit contractual lang ako. Kahit wala pa akong regular item. Ewan ko. Siguro dahil iyon ang unang bagay na nagsabing may lugar ako sa isang building na hindi naman talaga akin.
Bryan Robles.
Housekeeping.
Third Floor.
Minsan, tinitingnan ko iyon bago pumasok sa elevator. Para lang siguraduhin na totoo akong tao.
At may elevator doon na parang ayaw akong paniwalaan.
Luma. Mabagal. Nanginginig bago bumukas. Minsan, kahit pinindot mo ang third floor, parang nagdadalawang-isip muna siya bago ka ihatid. Minsan, may tunog siya na parang humihinga. Minsan, kapag mag-isa ka sa loob, pakiramdam mo hindi ka talaga mag-isa.
Sabi ng mga guard, huwag daw akong sasakay doon mag-isa kapag madaling araw.
Sabi ng isang clerk, kapag may naamoy daw akong sampaguita sa elevator, bumaba na raw ako.
Sabi ni Ate Loring, ‘yung matandang janitress na pinakamatagal na sa amin, “Bryan, kung may makita kang babae sa salamin, huwag mo kakausapin.”
Tumawa ako noon.
“May ganun po talaga dito?”
Hindi siya natawa.
Tumingin lang siya sa elevator na parang may taong nakatayo sa loob kahit sarado ang pinto.
“Basta,” sabi niya. “Huwag mong kakausapin.”
Siyempre, kinausap ko.
Hindi ko alam kung bakit.
Siguro kasi noong umagang iyon, pagod ako.
O baka kasi noong nakita ko siya, hindi siya mukhang multo.
Nililinis ko noon ang loob ng elevator. Maaga pa. Wala pang masyadong tao sa office. Hawak ko ang basahan, nakayuko ako, pinupunasan ang sahig dahil may bakas ng putik sa sulok.
Pag-angat ko ng tingin, naroon siya.
Hindi sa salamin.
Nasa loob mismo ng elevator.
Nakatayo siya sa pinakalikod, malapit sa railing. Nakasuot siya ng puting damit na luma ang disenyo, parang uniporme ng nurse sa mga lumang litrato. Mahaba ang buhok niya, maayos ang tali. May maliit siyang suklay na nakakapit sa gilid ng buhok niya, kulay perlas, luma pero malinis. Parang bagay na matagal nang nawala pero ayaw pa ring bumitaw sa may-ari.
Maputi ang mukha niya, pero hindi nakakatakot.
Maganda siya.
Hindi ko alam kung paano ipapaliwanag nang hindi ako magmumukhang tanga.
Hindi siya basta maganda. May mga tao kasing maganda dahil alam nilang maganda sila. Siya, parang hindi. Parang matagal na siyang malungkot, pero may natirang liwanag sa mukha niya. Parang kapag ngumiti siya, may mararamdaman kang awa sa sarili mo dahil ngayon mo lang naalalang gusto mo rin palang makita ng isang tao.
“Ma’am?” sabi ko. “Pasensya na po. Nililinis ko lang.”
Tumingin siya sa akin.
Ngumiti siya.
Doon ako natigilan.
May kumirot sa dibdib ko. Hindi takot. Hindi kaba. Parang may pinto sa loob ko na matagal nang sarado, tapos may marahang kumatok mula sa kabila.
“Hindi mo kailangang mag-sorry,” sabi niya.
Malambot ang boses niya. Luma ang tunog. Parang galing sa radyo na matagal nang hindi sinasaksak.
“Anong floor po kayo?” tanong ko.
Hindi siya sumagot agad.
Tinitigan lang niya ako.
“Pangatlo,” sabi niya.
Kumunot ang noo ko.
“Nasa third floor na po tayo.”
Ngumiti siya ulit.
“Hindi pa.”
Tumunog ang elevator.
Ding.
Pagbukas ng pinto, hindi opisina ang nasa labas.
Pasilyo.
Mahaba. Madilim. May amoy na gamot, pawis, lumang dugo, at basang kahoy. May mga kama sa magkabilang gilid. May mga puting kurtinang marumi. May mga bote sa mesa. May ilaw na dilaw at kumukurap.
Sa dulo ng pasilyo, may babaeng sumigaw.
Napaatras ako.
Pumikit ako nang mariin.
Pagdilat ko, third floor na ulit.
Government office. Bulletin board. Fluorescent lights. Tarpaulin ng bagong memorandum. Amoy photocopy machine at instant coffee.
Nasa loob pa rin siya.
Pero hindi na siya nakangiti.
“Hindi mo ako nakita,” bulong niya.
Dapat tumakbo na ako noon.
Dapat sinabi ko na kay Ate Loring.
Dapat nag-resign na ako kahit wala pa akong ipon.
Pero hindi.
Tinanong ko pa siya.
“Sino po kayo?”
Lumapit siya nang kaunti.
“Clara.”
Pagkasabi niya ng pangalan, nagsara ang elevator door.
Pagbukas ulit, wala na siya.
Buong araw, hindi ako mapakali.
Habang pinupunasan ko ang mga glass partition, mukha niya ang nakikita ko. Habang tinatapon ko ang basura sa mga cubicle, boses niya ang naririnig ko. Habang kinukuskos ko ang mantsa ng kape sa pantry, iniisip ko ang ngiti niya.
Hindi ako natakot.
Iyon ang pinakanakakatakot.
Kasi dapat natakot ako.
Pero ang naramdaman ko, lungkot.
Parang may nakilala akong matagal nang naiwan sa isang lugar, at ako lang ang unang taong tumingin sa kanya nang hindi umiwas.
Kinagabihan, nag-overtime ang ilang empleyado. May mga papel na kailangang pirmahan. May report na dapat ipasa. May mga taong pagod pero nagagawa pa ring manigaw.
Ako ang naiwan sa third floor para maglinis.
“Boy,” tawag sa akin ng isang division chief. Hindi niya alam ang pangalan ko. O baka alam niya pero hindi niya kailangang gamitin. “Pakibilisan nga. Ang dumi ng pantry. Para kayong walang ginagawa buong araw.”
Tumango ako.
“Opo, sir.”
“Tsaka ‘yung elevator, linisin mo ulit. May amoy.”
“Opo.”
Narinig ko ang tawanan nila habang papalayo.
“Bagong hire ‘yan?”
“Oo. Mukhang madaling utusan.”
Hindi ako umimik.
Sanay ako.
Sa bahay, ako rin ang laging nauutusan. Sa dating trabaho ko, ako ang pinakabata kaya ako ang laging sinisigawan. Sa buhay ko, parang lagi akong nasa gilid. Laging may hawak na basahan. Laging tagalinis ng kalat ng mga taong mas mataas sa akin.
Pero nang pumasok ako sa elevator, naroon siya.
Si Clara.
Kita siya sa salamin, nakatayo sa likod ko.
“Sinaktan ka nila,” sabi niya.
Napalingon ako.
“Hindi naman,” sagot ko agad. “Trabaho lang.”
Tumahimik siya.
Tapos sinabi niya, “Ganyan din ang sabi ko dati.”
May lamig na gumapang sa likod ko.
“Trabaho lang,” ulit niya. “Tulong lang. Utos lang. Tiisin mo lang.”
Hindi ako makapagsalita.
“Hanggang kinuha nila pati pangalan ko.”
“Clara…”
“Clara lang,” sabi niya.
Sa labas ng elevator, may tumawa ulit. Malakas. Mayabang. ‘Yung tawang sanay na walang kumokontra.
Bumaling si Clara sa pinto.
“Palagi silang may susi,” bulong niya. “Palagi silang may ranggo. Palagi silang may papel na nagsasabing may karapatan sila.”
Namatay ang ilaw.
Pagbalik ng liwanag, wala na ako sa office.
Nasa ospital na ako.
Hindi ‘yung ospital ngayon. Lumang ospital. May mga kama sa hallway. May mga kurtinang marumi. May mga yabag ng bota. May nagmamakaawang boses sa likod ng pinto. May tray na kumalabog. May batang umiiyak sa ilalim ng kama.
At sa gitna ng pasilyo, naroon si Clara.
Mas bata siya.
Buhay pa.
May hawak siyang maliit na bag. Nanginginig ang kamay niya. Pilit siyang naglalakad nang tahimik, pero halatang takot na takot siya.
Sa dulo ng hallway, may pinto.
Bahagyang bukas.
May liwanag.
“Akala ko kapag nakababa ako sa hagdan, makakalabas ako,” sabi niya, pero hindi niya ako tinitingnan. Para siyang nakikipag-usap sa alaala. “Akala ko may mundo pa sa labas.”
Tumakbo siya.
Gusto kong sumigaw.
Gusto kong sabihin sa kanya na huwag.
Pero bago siya makarating sa pinto, may humila sa buhok niya mula sa dilim.
Napasigaw ako.
Pagkurap ko, elevator ulit.
Nakaupo ako sa sahig. Hingal na hingal. Basa ng pawis ang uniform ko.
Nakaharap sa akin si Clara.
May luha sa mata niya.
“Tinulungan mo ba ako?” tanong niya.
Hindi ko alam ang isasagot.
“Hindi pa kita kilala noon,” sabi ko.
“Pero kilala mo na ako ngayon.”
Mula noon, gabi-gabi na siyang nagpapakita.
Minsan sa salamin ng elevator.
Minsan sa CCTV monitor sa guard station.
Minsan sa pagitan ng pagsara ng pinto.
Minsan sa dulo ng hallway, nakatayo lang habang pinapanood akong mag-mop.
Hindi na ako natakot.
Mas natatakot ako kapag wala siya.
Unti-unti, naging lihim ko si Clara.
Sa umaga, housekeeper ako. Tahimik. Nakayuko. Tagapulot ng tissue. Tagatapon ng basura. Tagapunas ng yapak ng mga taong hindi nagsasabi ng salamat.
Sa gabi, may naghihintay sa akin.
May babaeng nakikinig.
May babaeng nagsasabing hindi ako invisible.
May babaeng tumitingin sa akin na parang mahalaga ako.
Noong una, ganoon lang siya.
Tahimik.
Malungkot.
Malambing.
Kapag pinapagalitan ako sa pantry, nasa salamin siya ng microwave.
Kapag tinatawag akong “boy,” nasa reflection siya ng glass door.
Kapag nag-iisa akong kumakain sa fire exit, nakaupo siya sa hagdan, dalawang steps ang layo, hindi kumakain, pero nakatingin sa akin na parang naiintindihan niya.
Minsan, hinawakan niya ang suklay sa buhok niya.
“Bigay ito ng kapatid ko,” sabi niya.
Hindi ko alam kung bakit niya iyon sinabi.
“Nasaan na siya?” tanong ko.
Matagal siyang hindi sumagot.
Pagkatapos, ngumiti siya.
Hindi ‘yung ngiting may saya.
‘Yung ngiting ginagamit ng tao kapag ayaw niyang umiyak sa harap mo.
“Hindi ko na maalala ang mukha niya.”
Doon ako mas naawa.
Kasi ang multo, akala ko noon, nakakalimutan ng buhay.
Hindi ko alam na nakakalimot din pala sila.
“May pamilya ka?” tanong niya minsan.
“Oo,” sabi ko. “Si Mama.”
“Mabait siya?”
Tumango ako.
“Pero hindi mo sinasabi sa kanya kapag nahihirapan ka.”
Hindi ako sumagot.
Ngumiti siya.
“Ako rin dati.”
Mula noon, kapag tinatawagan ako ni Mama, hindi ko na agad sinasagot. Hindi dahil ayaw ko siyang kausapin. Kundi dahil ayaw kong marinig niyang pagod ako. Ayaw kong marinig niyang may mali.
Ayaw kong may magsabi sa aking lumayo kay Clara.
Isang Biyernes ng gabi, nagkaroon ng maliit na inuman sa conference room. Birthday ng isang assistant director. Kahit bawal, may alak sa tumbler, may pulutan sa paper plate, may tawanan hanggang halos alas-onse.
Ako ang naiwan para maglinis.
Pagpasok ko, nagkalat ang tissue, baso, bote, balat ng pagkain. May sauce sa ibabaw ng mga dokumento. May suka malapit sa pinto.
“Bryan!” tawag ng assistant director mula sa hallway. “Ayusin mo ‘yan ha. Bago pumasok si Director sa Monday, dapat malinis.”
“Opo, sir.”
Lumapit siya. Amoy alak.
“At ‘yung mga baso, huwag mong iuuwi ha,” biro niya.
Tumawa ang kasama niyang empleyado.
Hindi ako tumawa.
“Ang seryoso mo naman,” sabi niya.
Tinapik niya ako sa batok.
Malakas.
“Smile ka naman. Trabaho lang.”
Trabaho lang.
Naramdaman ko ang lamig sa likod ko.
Nandoon si Clara.
Hindi siya nakikita ng iba. Pero nakikita ko siya sa reflection ng glass wall. Nakatayo siya sa likod ng assistant director. Basa ang puting damit niya. May madilim na mantsa sa dibdib. Ang mukha niya, hindi na maamo.
Galit siya.
“Siya rin,” bulong niya.
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi,” pabulong kong sabi. “Hindi siya ‘yun.”
“Lahat sila siya.”
“Clara…”
“Lahat ng tumatawa habang may nasasaktan,” sabi niya. “Lahat ng nagsasabing trabaho lang. Lahat ng may susi. Lahat ng may posisyon. Lahat ng nakakalabas.”
Biglang sumara ang pinto ng conference room.
Nagulat ang dalawang lalaki.
“Ano ‘yon?”
Namatay ang ilaw.
Pagbalik ng liwanag, hindi na conference room ang nasa paligid namin.
Operating room na.
Luma. Dilaw ang ilaw. Basa ang sahig. Ang mahabang mesa ay naging bakal na kama. Ang mga folder ay naging maruming benda. Ang mga baso ay naging bote ng gamot.
At sa gitna, nakatayo si Clara.
Hindi na siya ‘yung babaeng una kong nakita.
Maganda pa rin siya.
Pero ang ganda niya, parang sugat.
“Bryan?” nanginginig na tawag ng assistant director. “Anong nangyayari?”
Hindi ako makagalaw.
Si Clara ang lumapit sa kanya.
Hindi mabilis.
Hindi mabagal.
Tamang-tama lang para makita niya ang pagdating niya.
Tumakbo ang kasama niyang empleyado papunta sa pinto, pero hindi bumukas. Kinakalabog niya iyon hanggang mabali ang kuko niya.
Ang assistant director, umatras, nadulas sa sariling suka, at bumagsak.
“Please,” sabi niya. “Please, sino ka?”
Tumigil si Clara sa harap niya.
“Ako ‘yung hindi ninyo nilagay sa record.”
Pagkatapos, sumigaw siya.
Hindi ordinaryong sigaw.
Parang lahat ng babaeng pinatahimik sa gusaling iyon ay sabay-sabay na huminga.
Nabasag ang glass wall.
Tumilapon ang mga bote.
Bumagsak ang ilaw.
At nang bumalik ang kuryente, nakatayo pa rin ako sa pinto.
Mag-isa.
Sa sahig, duguan ang assistant director. Ang leeg niya ay nakapihit sa paraang hindi na dapat kaya ng katawan. Ang isa pang empleyado ay nakasiksik sa ilalim ng mesa, bukas ang mga mata, pero parang wala nang laman sa loob.
Sa salamin, nakatayo si Clara sa likod ko.
May dugo sa pisngi niya.
At nakangiti siya.
“Tinulungan mo ako,” sabi niya.
Hindi ako nakasagot.
Kinabukasan, sinabi ng management na aksidente raw.
Electrical malfunction. Panic. Broken glass. Possible heart attack.
Walang naniwala.
Pero walang nagsalita.
Sa government office, sanay ang lahat sa mga bagay na hindi nilalagay sa minutes of the meeting.
Ako rin, hindi nagsalita.
Inutusan nila akong linisin ang conference room noong Lunes.
“May ibang agency na darating sa hapon,” sabi ng admin officer. “Dapat presentable.”
Presentable.
May brown na mantsa pa sa gilid ng mesa.
May maliit na hibla ng buhok sa ilalim ng sirang upuan.
May manipis na guhit sa glass wall na kahit anong kuskos ko, ayaw mawala.
Habang nakaluhod ako sa sahig, naramdaman ko si Clara sa likod ko.
“Ang linis mo magtago ng ebidensya,” sabi niya.
Dapat kinilabutan ako.
Dapat nagalit ako.
Pero ang naramdaman ko, hiya.
Parang pinuri niya ako.
Doon ako unang natakot sa sarili ko.
Hindi kay Clara.
Sa sarili ko.
Dahil may parteng gusto kong sabihin, “Para sa’yo.”
Pero hindi ko sinabi.
Hindi pa.
Sumunod ang section head sa Records.
Kilala siya sa third floor. Malakas ang boses. Laging mabango. Laging may hawak na susi. Kapag dumadaan ang mga contractual na babae, bigla siyang bumabagal. Kapag may pumalag, siya pa ang galit.
Isang gabi, nakita ko siyang pumasok sa elevator kasama ang isang bagong intern.
Nakayuko ang intern.
Nakangiti siya.
Nasa hallway ako noon, may hawak na trash bag.
Tumingin sa akin ang babae.
Sandali lang.
Pero sapat para makita ko ang takot.
“Sir, dito na lang po ako,” sabi niya.
“Bakit?” sagot ng section head. “May sasabihin lang ako sa’yo.”
Pumasok ang intern sa elevator.
Sumunod siya.
Bago magsara ang pinto, nakita ko si Clara sa salamin sa loob.
Nakatayo sa likod nila.
Nakatingin sa akin.
Hindi siya ngumiti.
Parang naghihintay.
Alam ko dapat may ginawa ako.
Dapat tinawag ko ang guard.
Dapat pinindot ko ang elevator button.
Dapat sumigaw ako.
Pero ang ginawa ko, tumayo lang ako sa hallway.
Hawak ang trash bag.
Nakatingin sa papasarang pinto.
Ding.
Bumaba ang elevator.
Hindi siya bumalik agad.
Ang hallway, tahimik.
Sobrang tahimik na narinig ko ang sariling paghinga ko sa loob ng mask.
Makalipas ang ilang minuto, bumukas ang elevator.
Nasa loob ang intern.
Mag-isa.
Nanginginig.
Umiiyak.
Tumakbo siya palabas at hindi na lumingon.
Sa likod niya, may marka ng kamay sa braso niya. Pula. Mahigpit.
Pumasok ako sa elevator.
Walang section head.
Pero may amoy na sampaguita.
At gamot.
At lumang dugo.
Nasa salamin si Clara.
“Nasaan siya?” tanong ko.
“Hindi na siya babalik sa floor na ito,” sabi niya.
Tiningnan ko ang sahig.
May manipis na guhit ng dugo papunta sa pagitan ng elevator doors.
“Clara…”
“Hindi mo siya pinigilan,” sabi niya.
Hindi ko alam kung paratang ba iyon o pasasalamat.
“Hindi ko alam ang gagawin.”
Lumapit siya sa likod ko. Sa salamin, halos magkadikit ang mukha namin.
“Alam mo,” bulong niya. “Hindi mo lang ginagawa.”
Kinabukasan, nakita ang section head sa basement storage.
Hindi ko nakita ang katawan niya.
Pero ako ang inutusan maglinis pagkatapos dalhin ng SOCO.
May dugo sa pagitan ng tiles.
May mga kalmot sa pader.
At sa likod ng lumang cabinet, may isang pirasong susi na baluktot na baluktot, parang pinisil ng kamay na hindi tao.
Nilinis ko iyon.
Itinapon ko ang mop head.
Binabad ko sa bleach ang timba.
Pag-uwi ko, hindi ako kumain.
Tumawag si Mama.
Hindi ko sinagot.
Nakatulog ako sa sahig ng kwarto ko, suot pa ang uniform.
Nanaginip ako na nasa elevator ako.
Nasa tabi ko si Clara.
Hawak niya ang ID ko.
Binabasa niya nang paulit-ulit.
Bryan Robles.
Housekeeping.
Third Floor.
Tapos ngumiti siya.
“May pangalan ka pala.”
Pagkagising ko, wala na sa leeg ko ang ID.
Nahanap ko ito kinabukasan sa loob ng elevator.
Nakapatong sa railing.
Malinis.
Masyadong malinis.
Doon nagsimula ang mga gabing hindi ko na alam kung ako ang naghahanap kay Clara o siya ang naghahanap sa akin.
Mas madalas na siyang magpakita.
Mas malinaw na.
Noong una, parang liwanag lang sa salamin. Tapos naging mukha. Tapos kamay. Tapos amoy. Tapos boses kahit wala ako sa elevator.
Minsan, habang naglilinis ako ng CR, maririnig ko siya sa cubicle.
“Bryan.”
Minsan, habang kumakain ako sa pantry, maririnig ko siya sa loob ng refrigerator.
“Bryan.”
Minsan, habang nasa bahay ako, bago matulog, maririnig ko ang elevator bell sa loob ng kwarto ko.
Ding.
Ding.
Ding.
Wala namang elevator sa bahay namin.
Pero may third floor na sa panaginip ko.
Palagi.
At palagi siyang nandoon.
“May kailangan pa tayong linisin,” sabi niya minsan.
“Linisin?” tanong ko.
Tumango siya.
“Marumi ang gusali.”
Noong una, naniwala ako.
Kasi totoo naman.
Marumi ang gusali.
Hindi dahil sa alikabok.
Hindi dahil sa basura.
Kundi dahil sa mga taong sanay magtago sa likod ng posisyon, memo, logbook, at pirma.
Pero noong sumunod na nangyari, hindi na ako sigurado kung alin ang nililinis namin.
Ang gusali ba.
O ako.
Si Mang Dario ang records officer. Tahimik siyang tao sa umaga, pero kilala siya ng mga contractual. Hindi dahil mabait siya. Kundi dahil alam niyang lahat ng papel dumadaan sa kanya.
Leave form.
Evaluation.
Complaint.
Request for renewal.
Personal file.
Kapag may ayaw siya sa’yo, nawawala ang dokumento mo.
Kapag may gusto siya sa’yo, kailangan mong ngumiti kahit ayaw mo.
Isang gabi, nakita ko siyang mag-isa sa archive room. Naka-lock ang pinto, pero may ilaw sa loob. May dala siyang kahon ng lumang records. Narinig ko siyang tumatawa habang may kausap sa phone.
“Burahin mo na lang,” sabi niya. “Wala namang kopya ‘yan. Sino ba maniniwala sa kanya?”
Napatigil ako sa hallway.
Sa likod ko, tumunog ang elevator.
Ding.
Hindi ko nilingon.
Alam kong nandoon siya.
“Bryan,” bulong ni Clara.
“Hindi,” sabi ko.
Hindi ko alam kung bakit iyon ang nasabi ko.
Hindi pa naman siya humihingi.
Hindi pa naman siya lumalapit.
Pero alam ko na.
May malamig na hangin na dumaan sa batok ko.
“Hindi mo pa alam ang laman ng archive room,” sabi niya.
Ayaw kong pumasok.
Pero pumasok ako.
Hindi ko ginamit ang susi. Wala naman ako noon.
Pero bumukas ang pinto bago ko pa mahawakan ang doorknob.
Sa loob, amoy lumang papel, amag, at daga. Mataas ang mga estante. May mga kahon na may label. May mga folder na halos matunaw na sa kalumaan. Sa pinakadulo, nakaupo si Mang Dario sa maliit na mesa, nakatalikod sa akin.
“Sir?” tawag ko.
Hindi siya lumingon.
“Sir, maglilinis lang po ako.”
Tumawa siya.
“Alam mo ba, boy,” sabi niya, “lahat ng tao rito, papel lang. Kapag nawala ang papel mo, wala ka.”
Hindi ko alam kung kausap niya ako o ang kausap niya sa phone.
Lumapit ako nang kaunti.
May bukas na kahon sa mesa niya.
Akala ko government records.
Pero hindi.
May lumang folders doon, kulay abo, may sulat-kamay sa tab.
Ward B.
Operating Room.
Female Assistants.
Nanuyo ang lalamunan ko.
Sa isang folder, may litrato.
Luma. Itim at puti. Punit ang gilid.
Tatlong babae ang nasa larawan. Nakasuot ng lumang uniporme ng nursing assistant. Nakatayo sila sa harap ng ospital noong bago pa ito naging opisina. ‘Yung nasa gitna, nakatingin sa camera, may maliit na suklay na perlas sa buhok.
Si Clara.
Pero iba ang pangalan sa likod ng litrato.
Hindi Clara.
Hindi ko mabasa nang buo dahil kupas na ang tinta.
Clari—
Clarita?
Clara Isabel?
O baka ibang-iba.
“Bakit nasa iyo ‘yan?” tanong ko.
Doon lumingon si Mang Dario.
Maputla siya.
Hindi dahil natakot siya sa akin.
Kundi dahil may nakita siyang nasa likod ko.
“Hindi dapat bukas ‘yang kahon,” sabi niya.
Bumagsak ang phone mula sa kamay niya.
Isa-isang bumukas ang mga cabinet.
Hindi mabilis.
Dahan-dahan.
Parang may nagising sa loob ng bawat drawer.
May mga papel na gumapang palabas.
Mga complaint na walang action.
Mga report na walang receiving stamp.
Mga pangalan na may pulang guhit.
Mga babaeng nagreklamo.
Mga lalaking na-promote.
Mga folder na may nakasulat na CLOSED kahit walang nangyari.
At sa ilalim ng lahat, may mga lumang papel mula sa ospital.
Mga pangalan ng pasyente.
Mga pangalan ng staff.
Mga pangalan ng mga nawawala.
Nanginginig si Mang Dario.
“Hindi ako ang gumawa niyan,” sabi niya.
Si Clara, nasa likod ko na.
Kita ko siya sa salamin ng lumang cabinet.
Tahimik siya.
Hindi galit.
Hindi umiiyak.
Mas nakakatakot iyon.
“Hindi mo kailangang gumawa,” sabi niya. “Minsan, sapat na ang magtago.”
Umatras si Mang Dario.
Bumagsak ang isang estante sa likod niya.
Sumabog ang mga folder sa sahig.
Papel.
Alikabok.
Mga pangalan.
Tinakbo niya ang pinto, pero paghawak niya sa doorknob, naging malamig na bakal iyon, parang hawakan ng lumang hospital bed.
“Bryan!” sigaw niya. “Tulungan mo ako!”
Napaatras ako.
Hindi ako makagalaw.
May bumukas na drawer sa tabi ko. Sa loob, nakita ko ang isang complaint letter. Hindi ko alam kung kanino. Hindi ko alam kung kailan. Pero may nakasulat sa dulo.
Respectfully submitted.
Tapos walang pirma.
Parang may taong natakot tapusin ang sariling pangalan.
Narinig ko si Mang Dario na sumigaw.
Hindi ko nakita ang lahat.
Ayaw kong makita ang lahat.
Pero nakita ko ang mga papel na lumipad papunta sa mukha niya. Nakita ko siyang mabulag sa sariling tinagong records. Nakita ko siyang bumagsak sa sahig habang ang mga folder ay kumakapit sa kanya, parang mga kamay na matagal nang naghihintay.
“Please,” sigaw niya. “Please, hindi ako lang!”
Lumapit si Clara.
“Alam ko.”
Pagkasabi niya noon, namatay ang ilaw.
Nang bumalik, nakatayo ako sa gitna ng archive room.
Mag-isa.
Bukas ang lahat ng cabinet.
Nakakalat ang mga papel sa sahig.
Sa mesa, nandoon ang lumang litrato.
Kinuha ko iyon.
Hindi ko alam kung bakit.
Siguro dahil gusto kong ibalik kay Clara ang isang bagay na kanya.
O baka dahil gusto kong may ebidensya akong totoo siya.
Kahit hindi na ako sigurado kung gusto ko pang may maniwala.
Kinabukasan, natagpuan si Mang Dario sa archive room.
Hindi ko sasabihin kung paano.
Hindi dahil hindi ko kaya.
Kundi dahil baka kapag sinabi ko, marinig mo rin ang tunog ng papel sa lalamunan niya.
Ako ang inutusan maglinis pagkatapos.
Ako ang nagligpit ng folders.
Ako ang nagbalik sa cabinet ng mga dokumentong hindi dapat lumabas.
Ako ang nakakita sa lumang litrato na biglang nawala sa bulsa ko.
At nang pumasok ako sa elevator mamayang gabi, nandoon si Clara.
Hawak niya ang litrato.
Hinaplos niya ang mukha ng babaeng nasa gitna.
“Hindi pala Clara ang pangalan mo,” sabi ko.
Tumigil ang daliri niya sa ibabaw ng litrato.
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos, tumingin siya sa akin.
“Hindi ko na rin alam.”
Doon ko naintindihan.
Ang pangalan niya, hindi lang nawala.
Inagaw.
Pinunit.
Tinago.
Pinalitan.
At baka sa sobrang tagal, kahit siya, hindi na niya alam kung alin ang kanya.
Mas naawa ako.
Mas natakot ako.
Mas lumapit ako.
Hindi ko na alam kung alin doon ang mali.
Pagkatapos ng archive room, mas mabilis na lumala ang lahat.
Isang security officer na tumatanggap ng pera para burahin ang reklamo sa logbook ang sumunod. Nakita siyang nakasabit sa loob ng elevator shaft, ang mukha nakaharap sa CCTV camera kahit patay na siya.
Hindi ako nandoon sa oras ng pagkamatay niya.
Pero lagi akong nandoon pagkatapos.
Ako ang naglilinis.
Ako ang nagtatapon ng mop.
Ako ang nagbubukas ng bintana para mawala ang amoy.
Ako ang unang nakakarinig kapag sinasabi ng admin, “Huwag muna natin palakihin.”
Ako ang huling nakakakita sa mantsang ayaw mawala.
Tuwing may namamatay, may ilaw na nawawala sa third floor.
Tuwing may ilaw na nawawala, mas nagiging malinaw si Clara.
Mas buo.
Mas buhay.
At ako, mas nauubos.
Hindi na ako natutulog. Nangangamoy disinfectant ako kahit bagong ligo. Hindi ko na sinasagot ang tawag ni Mama. Hindi na ako sumasabay kumain kay Ate Loring. Hindi na ako nagdadasal.
Isang gabi, hinarang ako ni Ate Loring sa pantry.
“Nakikita mo siya, ‘no?”
Hindi ako sumagot.
“Bryan,” sabi niya. “Anuman ang sinasabi niya sa’yo, hindi ikaw ang unang kinausap niya.”
Napatingin ako.
“May iba pa?”
Tumango siya.
“Noong 1989, may utility worker din. Si Mario. Sabi niya, may babae raw sa elevator. Mabait daw. Malungkot daw. Kailangan daw ng kasama.”
Nanlamig ang kamay ko.
“Ano’ng nangyari sa kanya?”
Hindi agad sumagot si Ate Loring.
“Siya ang sinisi sa pitong patay.”
“Hindi siya ang pumatay.”
“Hindi ko alam,” sabi niya. “Pero noong huli ko siyang makita, kausap niya ang hangin. Sabi niya, mahal daw siya ng babae. Sabi niya, pinapalaya lang daw niya.”
“Pinapalaya niya talaga.”
Doon ko nakita ang takot sa mukha ni Ate Loring.
Hindi takot sa multo.
Takot sa akin.
“Bryan,” sabi niya. “Makinig ka. Hindi siya naghahanap ng hustisya.”
“Hindi mo siya kilala.”
“Hindi nga,” sabi ni Ate Loring. “Pero kilala ko ang pattern.”
Tumahimik ako.
“Pattern?”
Lumapit siya sa akin. Nanginginig ang kamay niya.
“May nakakita sa kanya. Maaawa. Mapapalapit. May mamamatay. May lilinisin. May mawawala. Tapos ‘yung nakakita sa kanya, siya na ang susunod na makikita.”
“Hindi ako si Mario.”
“Iyon din ang sinabi ni Mario.”
Hindi ko na siya pinakinggan.
Lumabas ako ng pantry at dumiretso sa elevator.
Galit ako noon.
Kay Ate Loring.
Sa building.
Sa sarili ko.
Kay Clara, kaunti.
Dahil may parte sa akin na nagsimulang maniwala.
Nang gabing iyon, hindi nagpakita si Clara.
Nilinis ko ang elevator nang mag-isa. Paulit-ulit. Hanggang sumakit ang balikat ko. Hanggang nangati ang kamay ko sa sabon. Hanggang makita ko ang sarili ko sa salamin.
Namumutla ako.
Sa likod ko, walang Clara.
At doon ako mas natakot.
“Clara?” tawag ko.
Walang sagot.
Pinindot ko ang basement.
Bumaba ang elevator.
B1.
B2.
Pero hindi tumigil.
B3.
Walang B3 ang building.
Pagbukas ng pinto, nandoon na naman ang lumang ospital.
Pero iba ito.
Hindi na parang alaala.
Parang totoo.
Malamig ang sahig. May tubig sa ilalim ng sapatos ko. May mga kama sa hallway. May mga kurtinang gumagalaw kahit walang hangin. Sa pader, may mga pangalang kinaskas gamit ang kuko.
Sa dulo, nakatayo si Clara.
Nakatalikod.
“Akala ko iniwan mo na ako,” sabi ko.
“Hindi kita iiwan,” sagot niya.
Lumapit ako.
Pero tumigil ako nang makita ang nasa harap niya.
Mga lalaki.
Marami.
Nakatayo sa dilim.
Iba-iba ang damit. May lumang uniporme ng sundalo. May barong. May security uniform. May janitor uniform. May office polo.
Lahat sila, nakatingin sa akin.
Isa sa kanila ang humakbang palabas.
Payat. Maputla. Basag ang mukha.
“Mario?” bulong ko.
Ngumiti siya.
Walang ngipin.
“Bagong kasama,” sabi niya.
Umatras ako.
“Clara, ano ‘to?”
Humaharap si Clara sa akin.
Maganda pa rin siya.
Pero ngayon, nakita ko na ang hindi niya ipinapakita noon.
Ang sugat sa likod ng ulo niya.
Ang leeg na may itim na marka.
Ang damit na hindi pala puti kundi paulit-ulit lang hinuhugasan ng dilim.
Ang mga matang hindi na tao ang lungkot.
“Hindi ako makalabas,” sabi niya. “Tuwing sinusubukan ko, bumabalik ako sa elevator. Tuwing bumabalik ako, nandito pa rin sila. Natatawa pa rin sila. Hinahabol pa rin nila ako.”
“Tinulungan kita,” sabi ko.
“Oo.”
“Minahal kita.”
Tahimik siya.
Parang iyon ang unang beses na may nagsabi sa kanya noon.
Saglit na lumambot ang mukha niya.
Pagkatapos, nawala rin.
“Hindi sapat ang mahalin ako,” sabi niya. “Kailangan mong manatili.”
Umiling ako.
“Hindi.”
Lumapit ang mga anino.
Umatras ako papasok sa elevator.
Pinindot ko ang kahit anong button. Ground floor. Third floor. Open. Close. Alarm.
Wala.
Tumayo si Clara sa harap ng pinto.
“Bryan,” sabi niya, halos malambing. “Pagod ka na rin. Lagi ka na lang iniiwan. Lagi ka na lang ginagamit. Sa akin, hindi ka magiging invisible.”
Hawak ko ang mop handle.
Nanginginig ang kamay ko.
“Hindi ito love,” bulong ko.
Ngumiti siya.
“Hindi ko na alam ang difference.”
Biglang bumukas ang elevator sa third floor.
Totoong third floor.
Nandoon si Ate Loring, hawak ang flashlight at rosaryo.
“Bryan! Takbo!”
Tumakbo ako palabas.
Pero bago ako tuluyang makalabas, may malamig na kamay na humawak sa pulso ko.
Si Clara.
Hindi siya malakas noong una.
Pero nang lumingon ako, nakita ko ang mukha niya. Galit. Malungkot. Takot. Hindi siya halimaw. Hindi rin siya santo.
Sugat siya.
At gutom na gutom na siya.
Hinila niya ako pabalik.
Hinila naman ako ni Ate Loring palabas.
Sa gitna ng bukas na elevator, naglaban ang buhay at patay.
“Bitawan mo siya!” sigaw ni Ate Loring.
Tumingin si Clara sa kanya.
“Kayo ang bumitaw sa akin.”
Napatigil si Ate Loring.
At doon, sa isang segundo, nakita ko ang hindi ko dapat makita.
Si Ate Loring, bata pa. Isang maliit na babae noong dekada sitenta, anak ng dating caretaker. Nakasilip sa lumang basement. Nakita niya ang pangalan ni Clara sa pader. Nakita niya ang mga buto sa ilalim ng sirang elevator.
Sinabi niya sa matatanda.
Pinatahimik siya.
Lumaki siyang alam ang totoo.
Pero nanatili siyang tahimik para manatili sa trabaho.
Para mabuhay.
Para hindi madamay.
Bumitiw ang kamay niya.
Hindi dahil gusto niya.
Kundi dahil sa bigat ng guilt.
Nahulog ako pabalik sa elevator.
Nagsara ang pinto.
Huling nakita ko si Ate Loring na nakaluhod sa hallway, sumisigaw, habang unti-unting nilalamon ng dilim ang third floor.
Sa loob, tahimik.
Wala na ang ospital.
Wala na ang mga anino.
Si Clara lang.
At ako.
“Bakit ako?” tanong ko.
Umiiyak na ako noon.
Lumapit siya at hinawakan ang mukha ko.
Malamig ang palad niya.
“Dahil nakita mo ako,” sabi niya. “At hindi ka tumakbo.”
“Akala ko kailangan mo ng tulong.”
“Kailangan ko ng kasama.”
Bumagsak ang elevator.
Hindi mabilis.
Mabagal.
Parang inuuwi ako sa ilalim ng gusali.
Sa ilalim ng opisina.
Sa ilalim ng lahat ng papel, posisyon, memorandum, at opisyal na paliwanag.
Sa lugar kung saan itinatago ang mga bagay na ayaw ilagay sa kasaysayan.
Hindi ko alam kung gaano katagal akong nawala.
Minsan, naririnig ko ang boses ni Mama.
Tinatawag niya ako.
Minsan, naririnig ko si Ate Loring.
Humihingi ng tawad.
Minsan, naririnig ko ang mga bagong empleyado sa third floor, tumatawa, nagrereklamo, nagmamadali, nagkukuwentuhan habang naghihintay ng elevator.
Gusto kong sumigaw.
Gusto kong sabihin sa kanila na huwag sumakay.
Pero kapag binubuka ko ang bibig ko, minsan boses ni Clara ang lumalabas.
Kapag sumusubok akong lumayo, bumabalik ako sa salamin.
Kapag sinusubok kong alalahanin ang mukha ni Mama, mukha ni Clara ang nakikita ko.
At kapag may bagong housekeeper na pumapasok sa elevator, nararamdaman ko ang kamay niya sa kamay ko.
Mahigpit.
Malamig.
Ayaw bumitaw.
Akala ko noon, lonely ghost siya.
Akala ko kailangan lang niyang makita.
Akala ko kaya kong mahalin ang isang taong pinatay ng lugar na ito.
Pero hindi pala lahat ng sugat naghihintay gumaling.
May mga sugat na naghihintay ng katawan.
May mga multong hindi naghahanap ng hustisya.
Kundi kapalit.
Kaya kung mababasa mo ito, o kung maririnig mo ang kuwento ng babaeng nakaputi sa elevator ng lumang government office, huwag kang maawa agad.
Huwag mong hintayin siyang ngumiti.
Huwag mong tanungin ang pangalan niya.
Kapag bumukas ang elevator at may naamoy kang sampaguita, gamot, at lumang dugo, tumakbo ka.
Iyon ang gusto kong sabihin.
Tumakbo ka.
Pero minsan, kapag may bagong pumapasok, naririnig ko ang sarili kong nagsasalita.
Hindi ko alam kung ako pa ba iyon.
Hindi ko alam kung siya.
Minsan, sinasabi ko, “Huwag kang matakot.”
Minsan, sinasabi ko, “Maganda siya, ‘no?”
Minsan, hinahawakan ko ang railing at ngumungiti sa salamin kahit umiiyak ako sa loob.
At minsan, kapag pinindot nila ang third floor, naririnig ko ang boses ko, malambot, luma, at hindi na sa akin.
“Hindi pa.”
Kaya huwag kang maniwala sa akin.
Huwag kang maawa sa akin.
Huwag kang maawa sa amin.
Kami.
Ako.
Siya.
Hindi ko na alam.
Basta kapag tumunog ang elevator at walang tao sa hallway, huwag kang sasakay.
Kapag bumukas ang pinto at malamig ang hangin, lumayo ka.
Kapag may babaeng nakaputi sa salamin, huwag mo siyang kakausapin.
At kapag may lalaking nakatayo sa tabi niya, nakatingin sa’yo na parang gusto kang iligtas…
Huwag ka ring maniwala sa kanya.
Dahil baka ako iyon.
At baka pagod na pagod na akong lumaban.
