Kung ang dating latian ay tinambakan, masasabi mo bang natuyo na ito kung may mga bagay pa ring umaahon kapag tumatahimik ang paligid?
Hindi ko alam kung bakit ako ang nakakita sa kanila.
Siguro dahil ako ang laging nandoon.
Ako si Baby. Aling Baby ang tawag ng mga bata sa akin noon, lalo na iyong mga estudyante ng Science, Technology, and Engineering High School. May maliit akong karinderya sa tapat ng school, sa tabi ng matandang punong mangga. Kung nag-aral ka roon bago mag-pandemic, malamang nakabili ka na sa akin ng kanin, itlog, hotdog, lumpia, pancit, o sabaw na libre kapag mukhang kapos na kapos ka na.
Kilala ko ang school na iyon noong maingay pa.
Alam ko kung kailan exam week dahil tahimik silang kumain, nakayuko sa notes habang ngumunguya ng hotdog. Alam ko kung kailan may intrams dahil bago pa magtanghali, ubos na ang yelo ko. Alam ko rin kung sinong estudyante ang laging nagsasabing, “Aling Baby, bukas ko na po bayaran.”
Minsan, hindi ko na sila sinisingil.
May mga batang halata mong baon lang ang pamasahe pauwi.
Noon, buhay ang school. May tawanan sa gate, may nagmamadaling tumawid, may umiiyak dahil bagsak sa quiz, may nagtatawanan sa ilalim ng punong mangga habang hinihintay ang sundo.
Kaya noong dumating ang COVID at biglang tumahimik ang lahat, para akong nawalan ng kapitbahay.
Sarado ang gate. Wala ang mga bata. Wala ang teachers. Wala ang mga tricycle na sunod-sunod sa hapon. Pati iyong punong mangga sa tabi ng karinderya ko, parang tumahimik din. Dati laging may nakasandal doon. Noong lockdown, dahon lang ang gumagalaw.
Akala ko magsasara na rin ako.
Pero hindi nagtagal, bumukas ulit ang gate ng school.
Hindi para sa klase.
Para sa isolation.
Ginawang isolation facility ang Science, Technology, and Engineering High School noong kasagsagan ng pandemic. Doon dinadala ang mga pasyenteng kailangang ihiwalay. Hindi pa raw kailangang dalhin sa ospital ang iba, pero hindi rin puwedeng manatili sa bahay.
May mga classroom na ginawang kuwarto. May mga kama. May plastic chair sa labas ng pinto. May bote ng alcohol sa bawat sulok. May mga pangalan na nakadikit sa masking tape. May arrows sa sahig. May mga nurse, volunteer, barangay staff, guard, at kung sino-sinong pagod na pagod pero kailangan pa ring pumasok.
Iba ang tunog ng school noon.
Dati, sapatos ng estudyante ang maririnig mo sa hallway. Noong isolation facility na, plastic ng PPE ang kumakaluskos. Dati, tawanan at recitation. Noon, ubo sa likod ng saradong pinto. Dati, bell at announcement. Noon, tunog ng thermometer, oxygen tank, at cellphone na paulit-ulit nagri-ring dahil may pamilyang gustong mangamusta pero hindi makausap nang maayos ang nasa loob.
At ako, nagluto.
Hindi ako nurse. Hindi ako doctor. Hindi ako barangay official. Wala akong alam sa oxygen level, antigen test, swab result, quarantine protocol, o kung ano pa mang tawag nila roon.
Ang alam ko lang, may mga taong kailangang kumain.
Kaya araw-araw, gumigising ako nang madaling-araw para magsaing. Naghihiwa ako ng gulay, nagpiprito ng itlog, nagluluto ng sabaw, minsan lugaw kapag maraming may lagnat. Tapos isa-isa kong nilalagay sa styro o plastic container. May kanin. May ulam. May sabaw kung meron. May pangalan kapag may listahan. May bilang.
Bago ko ibigay sa guard, pinupunasan ko ng alcohol ang mesa. Pinupunasan ko rin ang labas ng container kahit alam kong hindi iyon sapat para mawala ang kaba. Kapag may sukli, ini-spray ko muna. Kapag may nagbalik ng lalagyan, ibinababad ko sa tubig na may sabon, tapos binabanlian ko pa.
Takot ako noon.
Lahat naman kami takot.
Pero may mga bagay na kahit takot ka, gagawin mo pa rin kapag iyon ang ikinabubuhay mo.
Mahalaga ang bilang noong mga panahong iyon.
Lahat binibilang. Ilang pasyente. Ilang kama. Ilang gumaling. Ilang dinala sa ospital. Ilang natitirang oxygen tank. Ilang food pack ang kailangan. Ilang hindi kumain. Ilang hindi pa natawagan ng pamilya.
Kaya siguro ako ang unang nakapansin.
Kasi ako ang nagluluto.
Ako ang nagbibilang.
Ako ang nagdadala.
Noong una, wala naman akong kakaibang nakita. Ang napansin ko lang, amoy.
Hindi iyong amoy ng ospital. Hindi rin iyong amoy ng alcohol o bleach. Sanay na ako roon noong mga panahong iyon. Lahat naman amoy alcohol. Pati kamay ko, kahit naghuhugas ako, parang may kapit pa ring disinfectant.
Ang naamoy ko sa senior high building, lalo na kapag paakyat sa fourth floor, ay basang lupa.
Parang lupa pagkatapos ng matagal na ulan.
Noong una, akala ko galing lang sa sapatos ng guard o sa sahig na bagong mop. Pero paulit-ulit. Kahit tirik ang araw. Kahit tuyong-tuyo ang hagdan. Kahit wala namang ulan nang ilang araw.
Sa pagitan ng second at third floor, may bahid ng alcohol.
Sa third floor, may halong pawis at gamot.
Pero pag-akyat sa fourth floor, may singaw ng lumang tubig.
Doon ko naalala ang sinasabi ng matatanda noon.
Hindi pa school ang lugar na iyon dati. Hindi pa sementado. Hindi pa may gate. Hindi pa may flagpole. Dating latian iyon.
Hindi iyong magandang klase ng tubig na pinupuntahan. Hindi lawa. Hindi palaisdaan na maayos. Latian lang. Basang lupa. May talahib, may lamok, may parte na kapag inapakan mo, akala mo matigas pero lulubog pala. Kapag umulan, hindi mo alam kung saan nagsisimula ang tubig at saan nagtatapos ang lupa. Kapag tag-init, natutuyo ang ibabaw, pero kapag madiinan mo, basa pa rin sa ilalim.
May mga kubo raw noon sa gilid. May mga pamilyang nabubuhay sa kung anong makukuha roon. Kangkong. Maliit na isda. Palaka. Kahoy. Kung ano-ano. Mahirap na lugar, sabi nila. Iyong klase ng lugar na madaling burahin kapag may plano nang magtayo ng mas maganda.
Noong bata pa ako, may mga matatandang nagsasabing huwag dadaan doon kapag dapithapon.
Hindi dahil may holdaper.
Hindi rin dahil may aswang, kahit iyon ang gustong sabihin ng ibang bata para matakot ang mas bata.
Basta huwag daw.
Kapag may batang umiyak sa may tubig, huwag lalapit.
Kapag may lalaking nakatayo sa talahiban, huwag tatawagin.
Kapag may boses na nagtanong kung pauwi ka na, tuloy-tuloy ka lang.
Hindi ko iyon inintindi noon. Sabi-sabi lang. Lahat naman ng lugar may kuwentong ganyan. Lalo na kapag bakante, masukal, o madilim.
Pero may isang kuwento na paulit-ulit kong narinig, kahit walang makapagsabi nang buo.
May mag-ama raw na nawala sa latian noong maulan na gabi.
Hindi ko alam kung kailan. Hindi ko alam kung anong taon. Hindi ko alam kung ano ang pangalan nila. Minsan sinasabi ng iba, bumalik daw sila sa kubo para kumuha ng gamit dahil pinapaalis na ang mga tao roon. Minsan sinasabi naman, may sakit daw ang bata at tinatawid ng ama pauwi. Minsan, may dalang pagkain daw ang lalaki. Minsan, wala raw. Minsan, may bagyo. Minsan, malakas lang ang ulan.
Pero iisa ang dulo ng kuwento.
May batang narinig na tumatawag.
May lalaking sumigaw.
Tapos wala na.
Kinabukasan, may bakas daw sa putik. Maliliit na yapak. Malalaking yapak. Papunta sa tubig. Walang pabalik.
Walang bangkay. Walang libing. Walang litrato. Walang record sa barangay na nakita ko. Walang apelyido. Walang eksaktong petsa.
Sa lugar namin, kapag mahirap ang nawala, minsan kuwento lang ang natitira.
Minsan, pati kuwento, nauubos pa.
Nang natambakan ang latian at naitayo ang paaralan, tumigil ang mga usapan. Naging maayos ang lugar. Nagkaroon ng classrooms, corridor, bulletin board, guardhouse, flagpole. Nagkaroon ng pangalan ang dati’y walang pangalan.
Science, Technology, and Engineering High School.
Magandang pakinggan.
Parang walang anumang dating lumubog sa ilalim.
Hindi ko naisip ulit ang mag-ama hanggang noong pandemic.
Noong unang linggo ko ng pagdedeliver sa isolation facility, mahigpit ang bilang. May listahan ang nurse. May listahan din ako. Minsan nasa papel, minsan nasa cellphone. Room number, pangalan, ilang breakfast, ilang lunch, ilang dinner. Sa simula, iniiwan ko lang sa guard. Pero dahil kulang sila sa tao at kilala naman ako sa school, minsan ako na ang umaakyat hanggang sa palapag na kailangan.
May face mask ako, may face shield pa, may alcohol sa bulsa. Tuwing aakyat ako, nagfa-fog ang face shield ko dahil sa init at hininga ko. Minsan halos wala na akong makita, kaya itinataas ko nang kaunti, tapos bigla akong kakabahan dahil baka may mahawa ako o mahawa ako.
Isang tanghali, nagdala ako ng pagkain sa senior high building. Mainit noon. Iyong init na parang nakadikit sa balat kahit may mask ka. May nurse sa ground floor na nagbilang ng food packs. Tama naman.
Apatnapu’t dalawa.
Iyon ang bilang sa listahan.
Apatnapu’t dalawa ang niluto ko. Apatnapu’t dalawa ang pinirmahan niya.
Pero bago ako makaalis, may bumaba galing fourth floor. Isang volunteer yata iyon. Bata pa, pero pagod na pagod ang mata. Sabi niya, “Ate, kulang po ng dalawa sa taas.”
Sabi ko, “Hindi puwede. Sakto iyan. Apatnapu’t dalawa.”
Tiningnan ng nurse ang listahan. Nagbilang ulit kami. Tama.
“Apatnapu’t dalawa lang ang pasyente ngayon,” sabi niya.
“Pero may mag-ama po sa dulo,” sabi ng volunteer.
Tumahimik kami.
Hindi dahil natakot agad kami. Noong panahon na iyon, marami talagang magulo. May pasyenteng nililipat ng room. May bagong dating na hindi pa naisusulat. May pangalan na nadoble. May umakyat na hindi nasabi sa baba. Minsan, sa pagod ng staff, kahit hawak na nila ang listahan, may nakakaligtaan pa rin.
“Kaninong mag-ama?” tanong ng nurse.
Umiling ang volunteer. “Hindi ko po alam. Nakita ko lang. Isang lalaki tsaka bata. Nasa may last room.”
Nainis ng kaunti ang nurse. Hindi dahil masama siya, kundi dahil pagod. “Walang bata sa fourth floor. Adults ang nasa taas.”
Tumingin sa akin ang volunteer. “Pero nakita ko po.”
Dahil ayoko nang humaba ang usapan, bumalik ako sa karinderya at naghanda ng dalawang dagdag na pagkain. Kanin, ginisang gulay, pritong itlog. Wala nang maraming tanong. Inakyat nila iyon sa fourth floor.
Kinabukasan, ibinalik sa akin ang mga lalagyan.
Kasama ang dalawang dagdag.
Walang tira.
Malinis ang pagkakakain. Pati butil ng kanin, halos wala.
“Tinanong mo kung sino kumain nito?” tanong ko sa guard.
“Hindi na, Aling Baby,” sabi niya. “Baka nalipat lang sa taas.”
Iyon ang unang beses.
Hindi pa ako natakot noon.
Nagtaka lang ako.
Pero naulit.
Minsan sa tanghali. Minsan sa gabi. Minsan hindi sasabihin ng nurse, pero pagbalik ng lalagyan, may dalawang dagdag na empty container na hindi ko maalala kung kanino napunta. Kapag binilang ang pasyente, tama naman. Kapag binilang ang pagkain, parang may dalawa pang kumain.
Isang araw, nagpasya akong markahan ang dalawang lalagyan. Hindi pangalan. Hindi room number. Dalawang maliit na tuldok lang sa takip gamit ang marker.
Para malaman ko kung babalik.
Bumalik.
Malinis.
Walang nagtatanong kung kanino iyon.
Walang umaamin.
Noong araw ding iyon, umakyat ako sa fourth floor para kunin ang ilang lalagyan na naiwan. Wala masyadong tao sa hallway. May ilang pintong sarado. May papel sa bawat pinto. May naririnig akong ubo sa isang room, mahina pero sunod-sunod. Sa dulo, may electric fan na umiikot kahit wala namang tao sa corridor.
Doon ko naamoy ulit ang basang lupa.
Mas malakas.
Parang bagong halukay.
Tumingin ako sa sahig.
Tuyo ang tiles.
Pero may bakas.
Maliit na yapak.
Basang-basa.
Sa tabi noon, may mas malaking yapak.
Hindi marami. Siguro tatlo o apat na pares lang. Nagsimula sa gitna ng hallway, papunta sa dulo. Hindi galing sa hagdan. Hindi galing sa CR. Parang bigla na lang may tumapak doon.
Lumapit ako nang kaunti, hawak ang plastic bag ng mga lalagyan.
May narinig akong bata.
Mahina lang.
“Tay, gutom na ako.”
Hindi iyon sigaw. Hindi rin iyak. Parang batang pagod na magreklamo. Parang matagal nang nagsabi at alam niyang wala ring mangyayari.
Nanigas ako.
May mask ako, pero naramdaman kong nanlamig ang ilong at bibig ko sa loob. Tumingin ako sa mga pinto. Walang bumukas. Walang tao sa hallway. Walang batang dapat nandoon.
“Tay,” sabi ulit ng boses. “Gutom na ako.”
Hindi ako tumakbo. Hindi ko rin alam kung bakit. Siguro dahil kapag tumakbo ka, mas inaamin mong may humahabol.
Dahan-dahan akong umatras.
Pagbaba ko, hindi ko sinabi kahit kanino.
Sa karinderya, naupo ako sa ilalim ng punong mangga. Tinanggal ko ang face shield ko. Pawis na pawis ako kahit malamig ang pakiramdam ng batok ko.
Tiningnan ko ang fourth floor mula sa tapat ng school.
May nakita akong maliit na anino sa isang bintana.
Hindi ko masabi kung bata. Hindi ko masabi kung reflection lang. Nandoon lang siya, nakatayo, nakaharap sa akin.
Pagkurap ko, wala na.
Noong gabing iyon, hindi ako nakatulog nang maayos.
Kinabukasan, naghanda ulit ako ng dalawang dagdag na pagkain.
Hindi ko tinawag na alay. Ayoko ng ganoong salita. Hindi ako gumagawa ng ritwal. Hindi ako naniniwala sa kung anu-anong pampaswerte o pampaalis.
Ang alam ko lang, may batang nagsabing gutom siya.
At ako, nagluluto ako.
Noong mga sumunod na linggo, kumalat ang kuwento sa isolation facility.
May demonyo raw sa fourth floor.
Iyon ang sabi ng iba.
May bata raw na nakatayo sa labas ng pinto kahit walang batang pasyente sa taas. May lalaking nakikita sa dulo ng hallway, nakatayo lang, hindi gumagalaw. May naririnig na yapak na parang tumatapak sa tubig. May pasyenteng nagsabing may batang kumakatok sa pinto niya nang madaling-araw.
“Tay,” ang naririnig nila minsan.
Minsan, “Uwi na tayo.”
Minsan, “Malamig.”
Minsan, “May tao.”
Kapag ikinukuwento nila, nanginginig sila. May mga umiiyak. May mga ayaw nang matulog nang patay ang ilaw. May mga nagmamakaawang ilipat sa ibang room kahit puno na ang ibang palapag.
Hindi ko sila masisi kung demonyo ang tawag nila.
Kapag mag-isa ka sa classroom na ginawang isolation room, may lagnat ka, masakit ang katawan mo, hirap kang huminga, at ang pamilya mo ay boses lang sa cellphone, kahit anong hindi mo maipaliwanag, masamang bagay agad ang iisipin mo.
Lalo na kapag bata ang boses.
Lalo na kapag may lalaking nakatayo sa dulo ng hallway.
Lalo na kapag tuyong-tuyo ang sahig pero may singaw ng tubig na hindi mo makita.
Pero habang tumatagal, may napansin ako.
Hindi sila pare-pareho kung magparamdam.
May tinatakot sila. Oo.
Pero may binabantayan din.
Isang madaling-araw, may pasyenteng nagsisigaw sa fourth floor.
“Demonyo! May demonyong bata sa pinto!”
Narinig iyon hanggang hagdan. Nandoon ako sa baba, nag-aabot ng almusal sa guard. Nagkagulo ang nurse at volunteer. Akala nila baka inaatake na naman ng panic iyong lalaki. May lagnat daw siya. Tatlong araw na raw halos walang tulog.
Umakyat sila.
Hindi dapat ako sumunod, pero dala ko ang natitirang pagkain at wala akong mapaglagyan. Saka noong narinig ko ang salitang bata, parang may kumalabit sa batok ko.
Pagdating ko sa fourth floor, nanginginig ang pasyente sa loob ng room niya. Nakaturo siya sa pinto.
“Nandoon siya,” sabi niya. “Nandoon iyong bata. Nakatingin sa akin. May kasama. May lalaki sa likod niya.”
“Sir, kalma lang po,” sabi ng nurse.
“Demonyo iyon,” sabi ng pasyente. “Demonyo iyon.”
Tiningnan ko ang pinto.
Wala naman.
Pero sa sahig, may dalawang basang yapak ng bata.
Hindi sa tapat ng room niya.
Sa tapat ng katabing room.
Dahan-dahan akong lumapit. Hindi ko alam kung bakit ako ang unang gumalaw. Siguro dahil hawak ko ang pagkain. Siguro dahil may parte sa akin na alam na kung saan dapat tumingin.
Sa katabing room, may matandang babae na nakahiga. Hindi siya sumisigaw. Hindi rin siya humihingi ng tulong. Tahimik lang siya. Pero nang silipin ng nurse, nagbago ang mukha nito.
“Ma’am?” tawag ng nurse. “Ma’am, naririnig niyo po ako?”
Hindi makasagot ang matanda.
Hindi niya naabot ang tubig niya. Hindi rin niya nagalaw ang pagkain simula pa noong gabi. Nang tingnan nila, mataas ang lagnat niya at mahina ang paghinga.
Doon nagmadali ang lahat.
May kumuha ng oxygen. May tumawag ng doctor. May nag-adjust ng kama. May naghanap ng gamot.
Iyong lalaking sumigaw ng demonyo, patuloy pa ring umiiyak sa kabilang room.
Pero ako, nakatingin lang sa sahig.
Sa basang yapak.
Sa pintong hindi niya tinuro.
Noong bumaba ako, doon ko unang naisip na baka hindi lang sila nananakot.
Baka may gusto silang iparating.
Ang problema, kapag takot ang nauuna sa tenga mo, kahit paalala, sumpa ang tunog.
May isang guard noon, si Mang Lito. Hindi ko alam kung iyon ang tunay niyang pangalan o iyon lang ang tawag sa kanya ng lahat. Malakas ang boses, laging nagpapatawa, pero takot din naman. Iyon ang napansin ko sa mga taong maingay noong pandemic. Kadalasan, iyon ang paraan nila para hindi mahalatang nanginginig din sila.
Isang gabi, nakita niya akong naglalagay ng dalawang tuldok sa takip ng dagdag na pagkain.
“Ano iyan, Aling Baby?” tanong niya. “Para sa mga demonyo?”
“Para kung may kulang,” sabi ko.
Tumawa siya. “Niloloko ka lang ng mga tao rito. Sayang ulam.”
Hindi ako sumagot.
Kinuha niya ang isa sa mga container at inalog. “Kung ayaw nila, ako na lang kakain.”
“Mang Lito,” sabi ko, “huwag mo na galawin.”
Lalo siyang tumawa. “Bakit? Magagalit ang bata?”
Hindi ko alam kung bakit ako natakot sa sinabi niya.
Siguro dahil sa paraan ng pagkakasabi niya sa bata.
Parang narinig niya rin.
Kinagabihan, hindi umuwi agad si Mang Lito pagkatapos ng duty niya. Hinanap siya ng kapalit na guard. Wala sa guardhouse. Wala sa CR. Wala sa baba. Akala nila baka natulog sa isang classroom.
Natagpuan siya bago mag-umaga sa stairwell papuntang fourth floor.
Nakaupo siya sa landing.
Basang-basa mula tuhod pababa ang pantalon niya.
Ang sapatos niya, puno ng itim na putik.
Hindi iyong putik sa kalsada. Iba. Malagkit. Mabaho. Parang galing sa matagal nang nakasarang kanal, pero may amoy damo at lumang tubig.
Paulit-ulit lang ang sinasabi niya.
“Akala ko hagdan pa rin. Bakit may tubig?”
Hindi na siya nag-duty sa fourth floor pagkatapos noon.
Hindi siya namatay.
Pero may nawala sa kanya.
Noong huling nakita ko siya, bumibili siya ng kape sa akin, pero hindi na siya tumitingin sa school. Kahit tawagin siya ng guard mula sa gate, nakayuko lang siya.
Sabi niya sa akin, “Aling Baby, kapag may batang tumawag sa iyo sa taas, kahit boses tao, huwag mong sagutin.”
Hindi ko siya tinanong kung bakit.
Ayoko ring marinig.
Mula noon, araw-araw ko nang inihahanda ang dalawang pagkain na may dalawang tuldok sa takip.
Kung minsan, itlog at kanin.
Kung minsan, ginisang gulay.
Kung minsan, sabaw.
Kapag may extra akong saging, nilalagyan ko rin.
Hindi ko alam kung kinakain talaga nila. Hindi ko alam kung may taong kumukuha lang. Pero kapag naiiwan ang dalawang container sa dulo ng fourth floor, tahimik ang hallway.
Kapag nakakalimutan ko, may nangyayari.
May pasyenteng nananaginip ng tubig.
May nurse na nakaririnig ng batang humihikbi sa CR.
May guard na nakakakita ng lalaking nakatayo sa dulo, nakatalikod, hawak ang kamay ng isang maliit na bata.
Sa mga nakakakita sa lalaki, iisa ang sinasabi nila kahit hindi nila alam na pare-pareho sila.
Hindi raw nila maalala ang mukha niya.
Ang naaalala lang nila, ang kamay niya.
Mahigpit daw ang hawak niya sa bata. Hindi marahas, pero hindi rin bumibitaw. Parang kung bibitawan niya, may isang bagay na tuluyan nang mawawala.
Iyon ang mas nakakatakot sa kanya.
Hindi ang mukha.
Kundi ang paraan ng pagkakahawak niya.
May isang pasyente noon na hindi ko makalimutan. Hindi ko na sasabihin ang pangalan. Hindi dahil may tinatago ako, kundi dahil baka may pamilya pa siya. Tawagin na lang natin siyang si Kuya Nestor, kahit hindi iyon ang pangalan niya.
Isa siyang lalaking nasa fourth floor. Hindi matanda, hindi rin bata. Siguro nasa edad na may anak nang nag-aaral, may asawa, may trabaho, may utang, may iniisip na hindi kayang bitawan kahit may sakit.
Noong una, kumakain pa siya. Kaunti lang, pero kumakain. Lagi niyang hinahanap ang sabaw.
“Aling Baby,” sabi niya minsan nang madaanan ko ang pinto niya, “may sabaw po ba?”
Nasa labas lang ako ng room. Hindi puwedeng pumasok nang basta-basta. Nakasuot siya ng mask, nakahiga sa kama na dating pinaglalagyan siguro ng gamit ng estudyante noong classroom pa iyon.
“Meron,” sabi ko. “Mainit pa. Dahan-dahan lang.”
“Salamat,” sabi niya.
Maliit na salita lang iyon, pero noong pandemic, mabigat ang salamat. Kasi hindi mo alam kung iyon na ang huli mong maririnig sa isang tao.
May isang beses, may iniabot siyang papel sa nurse para raw kung puwedeng matawagan ang pamilya niya. Mahina raw signal sa loob. Nakasulat doon ang numero ng asawa niya. May pangalan ng anak sa ilalim. Hindi ko sinadya basahin, pero nakita ko habang hawak ng nurse.
May anak siya.
Kaya siguro lagi niyang tanong, “Uuwi na ba ako?”
Hindi niya tinatanong kung gagaling siya.
Tinatanong niya kung uuwi siya.
Habang tumatagal, hindi na siya sumasagot sa tawag ng pamilya. Minsan daw, nagri-ring lang ang cellphone niya. Minsan, nakatingin lang siya sa screen hanggang mamatay ang ilaw. Tapos ayaw na niyang kumain.
Tinawag ako ng nurse. “Aling Baby, baka puwede pong sabaw lang. Mainit. Baka sakaling tikman.”
Gumawa ako ng lugaw na may luya. Nilagyan ko ng kaunting asin. Mainit pa nang dinala ko.
Gabi na noon. Hindi na ako dapat umaakyat, pero kulang sila sa tao. Hawak ko ang container, paakyat sa hagdan, nang biglang bumigat ang hangin.
Sa fourth floor, amoy lumang tubig.
Mas malakas kaysa dati.
Parang hindi na galing sa sahig.
Parang galing sa loob ng pader.
Narinig ko ang bata.
“Tay, malamig.”
Huminto ako sa gitna ng hallway.
Sa dulo, sa labas ng room ni Kuya Nestor, may dalawang nakatayo.
Isang bata.
Isang lalaki.
Hindi ko maipaliwanag nang maayos ang itsura nila. Hindi dahil malabo ang ilaw. Maliwanag noon, kahit papaano. May fluorescent na kumikislap nang kaunti, pero kita ko sila.
Ang problema, parang ayaw silang tandaan ng mata ko.
Ang bata, maliit. Barefoot. Basa ang laylayan ng shorts o damit niya. Hindi ko masabi kung lalaki o babae. Basta bata. Payat. Nakahawak sa kamay ng lalaki.
Ang lalaki, mas matangkad, pero bahagyang nakayuko, parang matagal nang pagod. Hindi ko makita nang malinaw ang mukha. Hindi dahil natatakpan. Parang kapag sinusubukan kong tingnan, dumudulas ang tingin ko.
Ang naaalala ko lang, ang kamay niya.
Mahigpit niyang hawak ang bata.
Hindi sila nakatingin sa akin noong una.
Nakatayo sila sa labas ng pinto.
“Tay,” sabi ng bata, “siya rin ba?”
Hindi sumagot ang lalaki.
Gusto kong bumaba. Gusto kong sumigaw ng nurse. Gusto kong iwan ang lugaw sa sahig at tumakbo.
Pero naisip ko si Kuya Nestor sa loob.
Naisip ko iyong papel na may numero ng asawa niya.
Naisip ko iyong pangalan ng anak na nasilip ko kahit hindi ko sinadya.
Naisip ko iyong tanong niya.
Uuwi na ba ako?
Humakbang ako.
Isang hakbang lang.
Lumamig ang paligid.
Tumingin sa akin ang bata.
Hindi siya nakangiti.
Mas mabuti na sana kung nakangiti siya, kasi kahit papaano, alam mong nagpapakita siya para manakot. Pero hindi. Pagod ang mukha niya. Gutom. Malamig. Parang matagal nang naghihintay sa isang kanto na wala nang dumadaang sundo.
Hindi ako makapagsalita.
Ang lalaki, hindi pa rin tumitingin sa akin.
Inilapag ko ang lugaw sa maliit na table sa labas ng room.
“May sabaw,” sabi ko. “Mainit pa.”
Doon lang bahagyang lumingon ang lalaki.
Hindi ko nakita ang mukha niya nang buo.
Pero naramdaman kong nakita niya ako.
Kinabukasan, kumain si Kuya Nestor.
Kaunti lang, pero kumain.
Sabi ng nurse, nagsalita raw siya madaling-araw. Akala nila nananaginip.
May lalaki at bata raw na pumasok sa room niya.
Hindi raw niya alam kung paano, kasi sarado ang pinto.
Umupo raw ang bata sa tabi ng kama at tinanong siya, “Ikaw rin ba, naghihintay sunduin?”
Hindi na siya natulog pagkatapos.
Pero kumain siya.
Hindi ko alam kung iniligtas nila siya o tinawag.
Hanggang ngayon, hindi ko alam.
Pero may isang hindi nailigtas.
Ito ang ayokong ikuwento noon.
Kasi kapag sinabi ko, parang inaamin kong may nangyaring hindi kayang isulat sa report.
May pasyente sa fourth floor na nawala. Tawagin na lang natin siyang si Arnold. Hindi niya tunay na pangalan iyon.
Mas tahimik siya kaysa kay Kuya Nestor. Hindi siya madalas humingi ng sabaw. Hindi rin siya nagrereklamo. Pero napansin ko siya dahil lagi niyang ibinabalik ang saging na kasama sa pagkain.
Hindi ko alam kung ayaw niya ng saging o iniiwan niya para may maiuwi. Minsan, kapag kinukuha ko ang lalagyan niya, nasa gilid pa rin ang saging. Hindi galaw. Malinis. Parang ayaw niyang sayangin pero hindi niya rin makain.
Isang hapon, narinig ko siyang nagsasalita sa phone habang nasa labas ako ng room.
“Ma,” sabi niya, “okay lang ako.”
Tapos tumahimik.
“Hindi, Ma. Huwag ka pumunta rito. Bawal nga.”
Tumawa siya nang mahina. Iyong tawa ng taong pinipilit hindi umiyak.
“Sige. Pag-uwi ko.”
Iyon lang ang narinig ko.
Pag-uwi ko.
Kinagabihan, hindi nagalaw ang pagkain niya.
Kinabukasan, wala na ang pangalan niya sa listahan.
Ang sabi sa amin, na-transfer daw.
Pero walang ambulance na dumating nang oras na iyon.
Walang guard na nag-log ng labas.
Walang nurse na makapagsabi kung sinong sumama.
Walang tumawag mula sa ospital para kumpirmahin na natanggap siya.
Noong tinanong ko, nagkatinginan lang ang dalawang staff. Iyong tingin na pagod, takot, at ayaw nang dagdagan ang problema.
“Baka na-update lang sa ibang listahan, Aling Baby,” sabi ng isa.
Gusto kong maniwala.
Kailangan kong maniwala.
Pero habang naghuhugas ako ng mga lalagyan nang araw na iyon, may nakita akong isang container na hindi ko ginagamit.
Luma. May gasgas sa gilid. May dalawang tuldok sa takip.
Sa loob, may kaunting putik.
At sa ilalim ng takip, nakadikit ang isang piraso ng papel na basa na sa gilid.
Hindi buong papel. Punit lang.
May nakasulat na dalawang salita.
“Pag-uwi ko.”
Hindi ako umiyak noon.
Hindi pa.
Naupo lang ako sa ilalim ng punong mangga at tinitigan ang fourth floor hanggang sumakit ang batok ko.
Kinabukasan, habang naghahanda ako ng almusal, muntik ko na siyang lagyan ulit ng saging.
Nasa kamay ko na.
Tapos naalala ko, wala na pala siya sa listahan.
Hindi dahil sa multo ako nanginig. Hindi dahil sa bata. Hindi dahil sa lalaking hindi ko makita ang mukha.
Nanginig ako dahil ang dali palang tanggalin ang isang tao sa bilang.
Isang araw, may pangalan siya. May pagkain. May saging na hindi kinakain. May nanay na sinabihang, “Pag-uwi ko.”
Kinabukasan, wala.
May mga pagkakataong ang takot, hindi sigaw ang itsura.
Minsan, bilang lang na hindi mo maitama.
Minsan, pangalan na biglang wala sa listahan.
Minsan, pagkain na bumabalik kahit hindi mo alam kung kanino mo ipinadala.
Pagkatapos noon, mas naging maingat ako.
Kapag may pasyenteng nagsasabing may bata sa labas, hindi ko agad iniisip na nananakot lang ang bata.
Tinatanong ko ang nurse kung kumain na ba ang katabing room.
Kapag may nakaririnig ng yabag sa tubig, tinitingnan ko kung may pasyenteng matagal nang hindi kinakamusta.
Kapag may singaw ng basang lupa sa hallway, hindi ako nagbibiro.
Kasi natutunan ko ang isang bagay.
Kapag may nagpapabaya, nananakot sila.
Kapag may napapabayaan, nagpaparamdam sila.
Kapag may sumusunod sa bata, may nawawala.
Isang gabi, muntik na ulit.
Late na delivery iyon. May pasyenteng bagong lipat sa fourth floor. Hindi ko alam ang buong kuwento niya. Ang alam ko lang, umiiyak daw siya buong hapon. Hindi raw matawagan ang asawa. Hindi raw makauwi. Ayaw kumain. Ayaw uminom. Sabi ng nurse, baka puwede raw akong magdala ng mainit na sabaw.
Pag-akyat ko, iba na agad ang pakiramdam.
Tahimik ang building, pero hindi iyong normal na tahimik. Hindi iyong tulog na tahimik. Iyon ang klase ng tahimik na parang may nakikinig.
Pagdating ko sa fourth floor, narinig ko ang tubig.
Hindi patak.
Hindi tagas.
Yapak sa mababaw na tubig.
Lapak. Lapak. Lapak.
Pero tuyo ang sahig.
Sa dulo ng hallway, may pasyenteng naglalakad. Nakasuot pa ng hospital gown na ginamit nila noon sa facility. Barefoot siya. Mabagal ang lakad. Parang antok. Parang may sinusundan sa panaginip.
Sa harap niya, naroon ang bata.
Sa tabi ng bata, naroon ang ama.
Mahigpit ang hawak ng ama sa kamay ng bata.
Parang hindi niya hahayaang mauna ang bata.
Parang hindi niya rin kayang pigilan.
Hindi ko alam kung paano ko nagawang gumalaw. Siguro dahil mas nauna ang katawan ko kaysa takot ko.
“Hoy,” sabi ko, pero mahina lang lumabas ang boses ko.
Hindi lumingon ang pasyente.
Lumakad pa siya.
Biglang humaba ang hallway.
Alam kong imposible iyon. Alam ko kung gaano kahaba ang corridor ng senior high building. Ilang beses ko na iyong dinaanan. Alam ko kung nasaan ang CR, ang last room, ang bintana, ang fire exit.
Pero noong gabing iyon, parang lumayo ang dulo.
Ang pader sa likod ng mag-ama ay naging madilim. Hindi siya gumuho. Hindi siya nagbukas na parang pinto. Mas nakakatakot kaysa roon. Parang bigla ko na lang naalala na hindi pala pader ang dapat nandoon.
Tubig.
Talahib.
Putik.
Isang makitid na daang basa na hindi ko alam kung papunta saan.
May lamok na dumaan sa harap ng face shield ko.
Sa fourth floor.
Sa loob ng building.
Naamoy ko ang latian na hindi ko naman inabutan nang buo.
Naamoy ko ang tubig na matagal nang tinakpan.
Narinig ko ang bata.
“Tay, uuwi na siya.”
Doon nagsalita ang lalaki.
Una at huling beses ko siyang narinig nang malinaw.
“Hindi siya sa inyo.”
Hindi malakas ang boses niya. Hindi galit. Hindi rin malamig. Parang pagod lang. Pero nang sinabi niya iyon, parang huminto ang hangin sa buong hallway.
Nanginig ang kamay ko sa hawak kong lalagyan ng sabaw.
Gusto kong sabihin, sa inyo ba?
Gusto kong itanong kung sino sila.
Gusto kong isigaw na umalis sila.
Pero ang lumabas sa bibig ko, “Hindi rin siya sa inyo.”
Lumingon ang bata sa akin.
Nanikip ang dibdib ko.
“May naghihintay pa sa kanya,” sabi ko.
Hindi ko alam kung totoo. Hindi ko kilala ang pasyente. Hindi ko alam kung may naghihintay nga. Pero kailangan kong sabihin. Kailangan kong maniwala na may naghihintay pa sa kahit sino. Kasi kung wala, baka lahat kami puwedeng kunin ng kung anong nasa dulo ng hallway.
Binuksan ko ang container.
Mainit pa ang sabaw.
Umangat ang singaw. Amoy luya. Amoy manok. Amoy kanin. Amoy kusina. Amoy bahay na kahit hindi mo bahay, alam mong may taong nagluto para sa iyo.
Sandaling nawala ang amoy ng lumang tubig.
Huminto ang pasyente.
Umiiyak siya nang lumingon.
Hindi ko siya hinawakan agad. Takot akong baka kapag lumapit ako, mahila rin ako. Kaya sinabi ko lang, “Halika. Kumain ka muna.”
Parang bata, sumunod siya sa akin pabalik.
Hindi ako tumingin sa likod habang naglalakad kami.
Pero bago kami makalayo, narinig ko ang bata.
Mahina.
Malinaw.
“Kami, wala nang naghihintay.”
Doon ako unang umiyak.
Hindi sa harap nila. Hindi sa hallway. Hindi habang hawak ko pa ang pasyente.
Pagbaba ko.
Sa ilalim ng punong mangga.
Tinanggal ko ang mask ko saglit kahit bawal, kasi hindi ako makahinga. Umupo ako sa bangko sa tabi ng karinderya at umiyak ako nang walang tunog.
Hindi sila demonyo.
Pero hindi rin sila ligtas.
May gutom na hindi natatapos.
May batang hindi makauwi.
May amang hindi mabitawan ang kamay niya.
At may mga bagay palang hindi nawawala dahil lang tinambakan mo ng semento.
Dumaan ang mga buwan.
Unti-unti, nabawasan ang pasyente. May gumaling. May inilipat. May umuwi. May hindi ko na nalaman kung ano ang nangyari. Napagod ang lahat. Pati takot, napagod.
Dumating ang araw na sinabi ng nurse sa akin, “Aling Baby, huling delivery na po siguro natin. Isasara na ang isolation dito. Lilinisin na ang rooms. Babalik na raw sa school use.”
Tumango ako.
Masaya dapat ako. Babalik ang mga bata. Babalik ang klase. Babalik ang benta.
Pero habang naghahanda ako ng pagkain noong araw na iyon, naglagay pa rin ako ng dalawang extra container.
Dalawang tuldok sa takip.
Kanin.
Ulam.
Sabaw.
Umakyat ako sa fourth floor kahit sinabi nilang wala nang pasyente roon.
Wala nang kama sa hallway. Wala nang masyadong gamit. May amoy bleach. May mga pinto nang bukas. May mga papel na natanggal sa dingding. May marka pa ng tape sa pinto kung saan dating nakadikit ang pangalan ng mga pasyente.
Tahimik.
Pero hindi payapa.
Iniwan ko ang dalawang container sa dulo ng hallway, malapit sa last room.
Matagal akong nakatayo roon.
Hindi ko alam kung ano ang sasabihin.
Hindi ako nagdasal. Hindi dahil wala akong paniniwala, kundi dahil pakiramdam ko hindi dasal ang hinihintay nila sa akin.
Kaya ang sinabi ko lang, “Pasensiya na.”
Lumunok ako.
“Pasensiya na kung ngayon lang may nagdala.”
Hindi ko alam kung sa kanila ako humihingi ng tawad, o sa lahat ng taong minsang nawala roon na walang naghanap nang matagal.
Walang sumagot.
“Huling dala ko na ito,” sabi ko. “Babalik na ang mga bata.”
Doon ko naamoy ang basang lupa.
Mahina lang.
Parang pagkatapos ng ulan sa malayong lugar.
Tumalikod ako at naglakad pabalik sa hagdan.
Bago ako makababa, narinig ko ang bata sa likod ko.
“Tay,” sabi niya, “may tao na ulit.”
Hindi nagsalita ang ama.
Hindi ako lumingon.
Pagdating ko sa baba, basa ang laylayan ng pantalon ko.
Wala namang tubig sa hagdan.
Paglipas ng panahon, bumalik ang klase.
Hindi agad tulad ng dati, siyempre. May mask pa rin ang iba. May alcohol pa rin sa gate. May mga upuang may pagitan. May mga batang parang naninibago sa ingay ng sarili nilang school.
Pero unti-unti, bumalik ang buhay.
Bumalik ang tawanan.
Bumalik ang reklamo sa assignment.
Bumalik ang estudyanteng nangungutang ng limang piso.
Bumalik ang teacher na mahilig sa kape.
Bumalik ang amoy ng baon, pawis, papel, ulan, at araw.
Sa ilalim ng punong mangga, may mga bata na ulit.
Minsan, pinapagalitan ko sila kapag masyadong maingay.
Minsan, natutuwa ako kahit hindi ko pinapakita.
Minsan, kapag may estudyanteng nagbabalik ng saging na hindi kinain, napapatingin pa rin ako sa fourth floor.
Sinabi ko sa sarili ko, tapos na iyon.
Baka dala lang ng pandemic. Baka dahil lahat kami takot. Baka dahil pagod ako. Baka dahil araw-araw akong pumapasok sa lugar na puno ng sakit at kaba. Baka iyong mag-ama, kuwento lang na pinaniwalaan ko dahil kailangan kong paniwalaan na may dahilan ang lahat ng nangyari.
Pero may isang hapon, may senior high student na bumili ng kanin at hotdog.
Hindi ko siya kilala. Bago ang mukha niya. Siguro Grade 11.
Habang sinusuklian ko siya, tumingin siya sa building, tapos casual lang niyang sinabi, “Aling Baby, sino po iyong mag-ama sa fourth floor?”
Hindi agad gumalaw ang kamay ko.
“Ano?” tanong ko.
“Iyong mag-ama po,” sabi niya. “Lagi po kasi silang nasa dulo. Akala po namin teacher at anak niya. Pero sabi ng adviser namin, bawal naman daw bata roon kapag class hours.”
Naramdaman kong lumamig ang likod ko.
Tumawa pa ang bata, kasi hindi niya alam.
“Seryoso po, Aling Baby, creepy sila minsan. Nakatayo lang. Tapos parang basa iyong paa ng bata.”
Hindi ko na siya nasagot nang maayos.
Inabot ko ang sukli niya. Sabi ko lang, “Huwag niyo silang sundan.”
Tumigil siya sa pagtawa.
“Ano po?”
“Huwag niyo silang sundan,” ulit ko.
Hindi ko alam kung natakot siya sa sinabi ko o sa mukha ko.
Pagkaalis niya, dahan-dahan akong tumingin sa senior high building.
Maliwanag ang hapon. Maingay ang school. May mga batang naglalakad sa hallway. May tumatawa sa hagdan. May teacher na may dalang folder. Buhay na buhay ang lugar.
Sa fourth floor, sa pinakadulong bintana, una wala akong nakita.
Salamin lang.
Langit.
Ulap.
Ilaw.
Tapos, sa likod ng reflection, may dalawang anino.
Isang lalaki.
Isang bata.
Magkahawak ang kamay.
Hindi sila kumaway.
Hindi sila lumapit.
Hindi sila nawala agad.
Nandoon lang sila.
Parang matagal na.
Parang noong una pa.
Akala namin, kapag tinambakan ang latian, tapos na ang kuwento.
Hindi pala.
May tubig na natutuyo. May putik na natatakpan. May pangalan na nawawala sa papel.
Pero may gutom na hindi natatapos.
May batang hindi tumitigil magtanong kung uuwi na ba.
At may amang hanggang ngayon, hawak pa rin ang kamay niya, nakatayo sa ikaapat na palapag ng paaralang itinayo sa ibabaw ng dating tubig.
