Part 1
Paalala sa Mambabasa
Ang kuwentong ito ay tumatalakay sa sakuna, pagkawala, relihiyosong takot, psychological horror, pagdadalamhati, at mga pangyayaring maaaring makabagabag sa ilang mambabasa.
Kung may bahagi ng kuwentong ito na malapit sa iyong nararanasan, huminto muna, huminga, at lumapit sa taong pinagkakatiwalaan kung kinakailangan.
Prologue: Ang Unang Tunog
May ilang libong followers ang page nila, sapat para may makakilala sa kanila sa Taal kapag nagvi-video sila sa harap ng lumang bahay o sa gilid ng kalsadang may poste ng ilaw na kumukurap. Sapat para may mag-comment ng “part two please,” sapat para may magtanong kung totoo ba ang mga kuwento, pero hindi sapat para seryosohin sila ng lahat.
May ilan pa ring tumatawa sa kanila bilang gumagawa lang ng “pang-probinsya horror.” Hindi iyon inaamin ni Kenneth, pero iyon ang dahilan kung bakit lagi niyang hinahanap ang episode na magpapatunay na hindi sila basta gumagawa ng kuwento. Si Allan naman, kahit mas tahimik, ay may sariling hinahanap: isang kuwentong may sapat na bigat para hindi na lang tawaging content.
Sa araw, may kanya-kanyang trabaho at raket. Sa gabi, kapag may oras at lakas pa, nagiging content ang mga lumang kuwento ng bayan: mga bahay na may bintanang hindi dapat buksan, mga lumang litrato na may taong hindi kilala, mga hagdang bato na may yabag kahit walang dumadaan, mga pangalan sa lumang talaan na inuulit ng matatanda na parang ayaw nilang tuluyang makalimutan.
Si Allan ang mas seryoso. Siya ang nagbabasa, nagtatanong, naghahanap ng lumang records, at nagkukumpara ng dates. Si Kenneth ang mukha ng page. Siya ang marunong magpatawa bago manakot, marunong gumawa ng hook, marunong magbasa ng comments at alamin kung anong klaseng takot ang gustong panoorin ng tao.
Hindi nila unang nakita ang notebook ni Ma’am Jessica sa Batangas.
Sa Maynila iyon nagsimula, sa isang maliit na lost and found office na pinasok nila para sa content tungkol sa mga bagay na hindi na binalikan ng may-ari. Doon ipinakita sa kanila ng isang contact ang ilang pahina ng lumang notebook na ilang taon nang hindi kinukuha. Dapat larawan lang ang dala nila pauwi. Dapat ilang kuha lang ng pahina, ilang detalye, ilang tanong.
Pero noong gabing iyon, habang nakaparada sila malapit sa bahaging tanaw ang dilim ng lawa, nasa dashboard na ang buong notebook.
Hindi alam ni Allan kung kailan ito nailagay doon.
Hindi rin alam ni Kenneth.
Sa unang pahina, may linyang hindi na maalis sa isip ni Allan.
Mas mabuti nang wala kang alam.
“Basahin mo ulit,” sabi ni Kenneth, hawak ang camera. “Yung part tungkol sa Taal.”
Hindi agad sumagot si Allan.
Sa labas, tahimik ang bayan. Sarado na ang karamihan sa mga tindahan. Ang ilaw sa ilang poste ay nanginginig sa hangin. Sa malayo, ang lawa ay parang itim na salaming ayaw magpakita ng repleksyon.
Binuklat ni Allan ang notebook.
“Hindi ko maalala na may page na ganito kahapon,” sabi niya.
“Bro, ’yan na nga ang creepy. Basahin mo.”
Nakasulat sa papel ang apat na linya. Manipis ang sulat, parang pinilit isulat ng kamay na nanginginig sa lamig.
Bago pa may terminal, may kampana.
Bago pa may tawag, may tumunog.
Bago pa may sumagot, may lumingon.
Hanapin ang San Martín bago ito mailipat.
Tahimik na tinitigan ni Kenneth ang papel.
“San Martín?” tanong niya. “As in San Martín de Tours?”
Tumango si Allan. “Parokya. Lumang Taal. Bago pa lumipat ang bayan.”
“Origin story?”
Hindi agad sumagot si Allan. Tumingin siya sa madilim na labas.
“Hindi. Baka hindi origin. Baka bakas lang ng mas luma.”
Doon tumunog ang kampana.
Isang mabagal at malalim na tunog.
Hindi iyon galing sa kasalukuyang simbahan. Hindi iyon galing sa bayan. Ang tunog ay tila nanggaling sa direksiyon ng lawa, pero mas mababa pa roon—na parang may kampanang nakabaon sa ilalim ng tubig at lupa at ngayon lamang naalala kung paano tumunog.
Huminto si Kenneth sa paghawak ng camera.
“Na-record mo?” bulong ni Allan.
Tumingin si Kenneth sa screen. Gumagalaw ang audio meter.
Muling tumunog ang kampana.
Mas malapit.
Mas mabigat.
Sa dashboard, biglang umilaw ang recorder kahit patay ito kanina. Sa maliit na screen, lumitaw ang oras.
3:17 AM
Pangatlong tunog.
Pagkatapos, katahimikan.
Sa katahimikang iyon, may boses ng bata mula sa recorder. Mahina. Basa. Halos natatabunan ng huling alingawngaw.
“Padre Miguel.”
Nanigas si Allan.
Kusang bumukas ang notebook sa isa pang pahina.
Isang entry ang nakasulat doon, hindi sa kamay ni Jessica. Mas luma ang hitsura ng titik. Mas pormal. Parang galing sa aklat na matagal nang nakalibing sa simbahan.
Nicolás de los Santos, niño sin filiación conocida
(Nicolás de los Santos, batang walang kilalang pinagmulan)
Padre: no consta
(Ama: hindi natala)
Madre: no consta
(Ina: hindi natala)
Estado: trasladado
(Kalagayan: nailipat)
“Sino si Nicolás?” tanong ni Kenneth.
Bago makasagot si Allan, may isa pang bulong mula sa recorder.
“Huwag lilingon.”
Hindi lumingon si Allan.
Pero nakita niya sa repleksiyon ng windshield na lumingon si Kenneth.
At mula sa ilalim ng lupa, o tubig, o alaala, muling gumalaw ang kampana.
Kabanata 1: Parroquia de San Martín de Tours
Noong taong 1754, bago pa maging alaala ang lumang Taal, ang bayan ay nakaharap sa lawa na parang anak na ayaw humiwalay sa mapanganib na ina.
Sa umaga, may mga bangka sa pampang. May mga lalaking nag-aayos ng lambat. May mga babaeng may bitbit na bayong. May mga batang nagtatakbuhan sa pagitan ng bahay, simbahan, at tubig. Sa malayo, nakatayo ang bulkan—hindi laging galit, hindi laging maingay, ngunit laging naroon, parang matang nakabukas sa gitna ng mundo.
Sa gitna ng bayan, naroon ang Parroquia de San Martín de Tours.
Hindi pa ito ang malaking simbahang makikita ng mga susunod na salinlahi sa bagong Taal. Ito ang lumang tahanan ng pananampalataya sa bayang malapit sa lawa, ang simbahang may kampanang tumatawag sa mga tao para sa misa, para sa libing, para sa babala, para sa oras ng panalangin.
Doon nagsilbi si Fray Miguel.
Hindi siya ang pinakamatandang pari sa mga nakatalaga sa lalawigan, ngunit sa mata ng mga tao ng lumang Taal, sapat na ang kanyang puting abito, tahimik na mukha, at mga kamay na sanay humawak ng pluma at rosaryo upang siya ay pagkatiwalaan. Siya ang nakikinig sa kumpisal. Siya ang nagbabasa ng pangalan sa binyag. Siya ang nagsusulat kung sino ang ikinasal, sino ang namatay, sino ang inililibing, sino ang kailangang ilipat dahil sa lumalalang kilos ng bulkan.
Sa loob ng kumbento, madalas siyang makitang nakaupo sa harap ng malaking aklat ng parokya. Sa tabi niya ay kandila, tinta, tuyong tela, at mga listahang dumarami araw-araw.
Dahil may kailangang talaan.
Sino ang aalis.
Sino ang mananatili.
Sino ang may sakit.
Sino ang nawawala.
Sino ang nailipat na.
Sino ang hindi pa.
Iyon ang paniwala ni Fray Miguel: na sa gitna ng gulo, ang talaan ay paraan ng paghawak sa mundo. Kapag may pangalan, may alaala. Kapag may record, may patunay. Kapag may nakasulat, hindi basta-basta mawawala.
Noong hapon bago niya unang marinig ang kampana, kulay abo ang langit kahit hindi pa gabi.
May manipis na abo sa bintana ng kumbento. Sa plaza, may mga taong nag-uusap nang pabulong. Ilang araw nang may pagyanig. Ilang araw nang may kakaibang init sa hangin. Minsan, amoy asupre ang simoy mula sa lawa. Minsan, tumatahimik ang mga ibon nang sabay-sabay, na para bang may narinig silang hindi kayang marinig ng tao.
Sa loob ng simbahan, nagtipon ang ilang pamilya upang makinig kay Fray Miguel.
Tumayo siya sa harap ng altar, hawak ang rosaryo.
“Dios nos guiará en medio del peligro.”
(Gagabayan tayo ng Diyos sa gitna ng panganib.)
Tahimik ang mga tao. Ang ilan ay nakayuko. Ang ilan ay nakatingin sa sahig, hawak ang kamay ng anak. Ang iba ay hindi makatingin sa pari dahil ang hinihintay nila ay hindi lamang dasal.
Kailangan nila ng katiyakan.
Kailangan nilang marinig na makaliligtas sila.
Pagkatapos ng maikling panalangin, lumapit sa kanya si Kapitan Lorenzo, pawisan kahit malamig ang hangin.
“Padre,” sabi nito, “kailangan na po nating tapusin ang talaan ng lilipat. Nagkakagulo na ang mga tao. Kapag alam nilang nakalista sila, mas mapapanatag.”
Tiningnan ni Fray Miguel ang mga taong naghihintay sa gilid ng simbahan.
“Hindi sapat na mailista sila,” sabi niya. “Kailangan din nating tiyaking makararating sila.”
“Padre, sa panahon ngayon, kung ano ang maililista natin, iyon ang magiging totoo sa susunod na henerasyon.”
May bigat ang sinabi ni Kapitan Lorenzo. Hindi siya masamang tao. Hindi rin siya duwag. Siya ay taong may tungkuling piliting maging maayos ang isang bayang unti-unting nawawala sa sarili.
Ngunit may kung anong gumalaw sa dibdib ni Fray Miguel.
Parang babala.
Kinagabihan, matagal siyang hindi nakatulog. Nakaupo siya sa harap ng parish book, nakatitig sa mga pangalang kailangan pang ayusin.
Sa isang pahina, isinulat niya:
Familia de los Reyes — en espera de traslado.
Pagod na ang kamay niya. Mabigat ang mata. Sa labas, paminsan-minsan ay yumayanig ang lupa nang mahina, sapat para gumalaw ang apoy ng kandila.
Nagising siya sa tunog ng kampana.
Una, inisip niyang panaginip.
Pangalawa, inisip niyang may namatay.
Pangatlo, napabangon siya.
Ang kampana ay tumunog nang tatlong beses.
Mabagal.
Malalim.
Hindi tunog ng kamay ng sacristan. Hindi tunog ng lubid. Ang tunog ay parang galing sa loob ng lupa, umakyat sa dingding ng simbahan, at lumabas sa tore upang magpanggap na kampana.
Kinuha ni Fray Miguel ang kandila at nagmadaling lumabas ng silid.
Sa labas, malamig ang hangin.
Umakyat siya sa kampanaryo, isang kamay sa pader, isang kamay sa kandila. Sa bawat baitang, may naririnig siyang patak.
Tubig.
Ngunit hindi umuulan.
Pagdating niya sa itaas, nakita niya ang kampana.
Tahimik.
Hindi gumagalaw.
Ang lubid ay nakabitin nang tuwid.
Walang tao.
Ngunit sa ilalim ng kampana, basa ang sahig.
Hindi simpleng basa. May manipis na putik. May amoy lawa. At sa gitna ng basang bato, may maliit na bakas ng paa ng bata.
Nilingon ni Fray Miguel ang dilim.
Sa malayo, sa ilalim ng bayan, parang may kumilos na tubig.
Tiningnan niya ang maliit na orasan sa bulsa.
3:17 ng madaling-araw.
Kabanata 2: Ang Batang Walang Pinagmulan
Kinabukasan, pinatawag ni Fray Miguel si Tomás, ang matandang sacristan.
Si Tomás ay matagal nang naglilingkod sa simbahan. Mas kilala niya ang tunog ng kampana kaysa sa sariling ubo. Alam niya kung anong tunog kapag misa, kung anong tunog kapag libing, kung anong tunog kapag sunog, at kung anong tunog kapag may bagyong paparating.
Ngunit nang tanungin siya ni Fray Miguel tungkol sa kampana, namutla siya.
“Hindi po ako ang humila, Padre.”
“Alam ko,” sabi ni Fray Miguel. “Pero may tubig sa tore.”
“Tubig?”
“At bakas ng paa.”
Napatingin si Tomás sa pinto ng sacristía, parang may nakikinig sa labas.
“Padre,” mahinang sabi niya, “may mga lumang kuwento po dito. Hindi na dapat pinapansin. Sabi ng matatanda, may oras na hindi dapat tumunog ang kampana.”
“Anong oras?”
Hindi agad sumagot si Tomás.
“Kapag mali ang oras, Padre, huwag daw lilingon.”
“¿Quién te dijo eso?”
(Sino ang nagsabi niyan sa iyo?)
“Nanay ko po. Noong bata ako. Akala ko panakot lang.”
Bago pa makasagot si Fray Miguel, may kumatok sa pinto.
Mahina.
Tatlong beses.
Tok.
Tok.
Tok.
Nagkatinginan sila ni Tomás.
Binuksan ni Fray Miguel ang pinto.
May batang lalaki sa labas.
Maliit. Siguro’y pito o walong taong gulang. Basang-basa ang laylayan ng damit. May abo sa buhok. Wala siyang sapatos. Ang mga mata niya ay malaki, hindi dahil sa iyak, kundi dahil sa paraan ng batang matagal nang nakatingin sa isang bagay na hindi dapat makita ng bata.
“Anak,” sabi ni Fray Miguel, lumuhod nang bahagya. “Kanino ka?”
Tumingin ang bata sa kanya.
“Naiwan po sila.”
“Sino ang naiwan?”
“Ang mga kasama ko po.”
“¿Dónde están tus padres, hijo?”
(Nasaan ang iyong mga magulang, anak?)
Hindi kumurap ang bata.
“Wala po.”
“Anong pangalan mo?”
“Nicolás de los Santos po.”
May kung anong lamig na dumaan sa likod ng leeg ni Fray Miguel. Hindi niya alam kung bakit. Marami siyang batang nabinyagan. Marami siyang pamilyang kilala. Ngunit ang pangalan ni Nicolás de los Santos ay hindi niya maalala sa alinmang pahina.
Pinapasok niya ang bata. Pinainom ng tubig. Pinaupo sa gilid ng sacristía.
Hindi uminom si Nicolás.
Hawak niya ang baso sa dalawang kamay, pero hindi niya inilapit sa labi.
“Takot ka ba?” tanong ni Fray Miguel.
Tumango ang bata.
“Sa bulkan?”
Umiling siya.
“Sa kampana po.”
Tumigil si Tomás sa likod nila.
Ibinaba ni Fray Miguel ang boses.
“Bakit?”
“Sinasabi po nito kung sino ang maliligtas.”
Hindi agad nakasagot si Fray Miguel.
Kinagabihan, hinanap niya ang pangalan ni Nicolás sa mga talaan.
Wala sa binyag.
Wala sa listahan ng mga pamilya.
Wala sa talaan ng mga namatay.
Wala sa talaan ng lilipat.
Pero nang isara niya ang aklat at muling binuksan dahil may naalalang pahina, nakita niya ito.
Nakasulat sa gitna ng isang lumang blankong bahagi:
Nicolás de los Santos, niño sin filiación conocida
Padre: no consta
Madre: no consta
Estado: trasladado
Hindi gumalaw si Fray Miguel.
Binasa niya ulit.
At ulit.
Estado: trasladado.
Trasladado.
Nailipat.
Paano nailipat ang isang batang walang ama, walang ina, walang pinagmulan, at ngayon lamang nakita sa hagdan ng simbahan?
Sa labas, tumunog ang kampana.
Isang beses.
Humawak si Fray Miguel sa gilid ng mesa.
Ikalawang tunog.
Mula sa kabilang silid, narinig niya ang boses ni Nicolás.
“Padre?”
Pangatlong tunog.
“Ligtas na po ba ako?”
Interludio: Draft
Modern-day Taal.
Sa loob ng kotse, pinanood nina Allan at Kenneth ang unang recording ng kampana nang paulit-ulit.
Sa una, kampana lang.
Sa pangalawang pakinggan, may hininga.
Sa pangatlo, may boses ng bata.
“Padre Miguel.”
“Hindi natin ’to dapat i-upload,” sabi ni Allan.
Tahimik si Kenneth, pero hindi niya pinatay ang editing app sa laptop. Naka-open na ang timeline. Nandoon na ang audio file, ang shot ng notebook, ang close-up ng entry ni Nicolás.
“Hindi ko sinasabing i-upload ngayon,” sagot niya.
“Pero ini-edit mo na.”
“Tinitingnan ko lang.”
Sa screen, kusang lumitaw ang title sa project file.
Hindi iyon tinype ni Kenneth.
ANG KAMPANA SA ILALIM NG LAWA — PART 1
“Allan,” sabi ni Kenneth, nawalan ng kulay ang mukha.
Bago makalapit si Allan, nag-refresh ang screen.
Nawala ang title.
Ang natira lang ay isang filename:
draft_0317_unsaved
Sa comment preview panel na wala namang dapat laman, may isang linyang lumitaw.
kami rin
Hindi ito naka-capital.
Hindi pa pangalan.
Hindi pa brand.
Isang sagot lang.
Kabanata 3: Ang Pangako ng Kampana
Sa mga sumunod na araw, dumami ang kuwento.
Hindi agad ito kumalat bilang takot. Noong una, kumalat ito bilang pag-asa.
Isang babae ang nagsabing narinig niya ang kampana bago gumuho ang pader ng kanilang lumang kusina, kaya nailabas niya ang kanyang mga anak. Isang mangingisda ang nagsabing may boses na tumawag sa kanya mula sa pampang bago bumaligtad ang bangkang dapat sana’y sasakyan niya. Isang matanda ang nagsabing nakita niya sa panaginip ang bagong bayang lilipatan nila, maliwanag at tuyo at ligtas, matapos tumunog ang kampana sa kanyang pagtulog.
“Milagro,” sabi ng ilan.
“Babala ng langit,” sabi ng iba.
“San Martín protects us,” sabi ng isang mestizo sa plaza.
Ngunit hindi mapanatag si Fray Miguel.
Dahil sa bawat kuwento ng kaligtasan, may nawawala.
May batang hindi na makita.
May inang nagsasabing narinig niya ang anak niyang matagal nang patay.
May lalaking bumalik mula sa lawa na hindi na natatakot sa init ng abo.
May pamilyang nakalista nang trasladado kahit hindi pa umaalis.
Sa kumbento, nag-iipon si Fray Miguel ng notes. Hindi niya ito inilalagay sa opisyal na talaan. Pribado ang mga ito. Maliit na piraso ng papel na tinatago niya sa loob ng lumang kahon.
3:17 — kampana, walang kamay.
Tubig sa kampanaryo.
Bakas ng paa. Bata?
Nicolás de los Santos — walang tala bago lumitaw.
Mga pangalang nauuna sa listahan.
Mga taong naliligtas? O naitatala lamang?
Isang hapon, may dumating na babae sa kumpisalan. Si Marta, biyuda, manipis ang mukha at nanginginig ang kamay.
“Padre,” sabi niya mula sa kabilang bahagi ng screen, “narinig ko po si Andrés.”
Ang asawa niyang si Andrés ay patay na nang dalawang taon.
“Paano mo siya narinig?” tanong ni Fray Miguel.
“Pagkatapos po ng kampana. Tinawag niya ako sa buong pangalan ko. Hindi Marta lang. Buong pangalan, Padre. Kagaya ng nasa papel noong kinasal kami.”
Nanigas ang likod ni Fray Miguel.
“Ano ang sinabi niya?”
“Sumunod daw ako sa tunog. Nandoon daw ang daan. Hindi raw ako mawawala.”
“Hindi mo sinundan?”
“Hindi po.” Napahikbi siya. “Pero gusto ko po.”
Matagal na katahimikan.
Pagkatapos, nagsalita si Fray Miguel sa Spanish, mabagal, malinaw, na para bang ang wikang iyon ang makapagpapatibay sa sariling takot niya.
“No respondas a una voz que viene después de la campana.”
(Huwag kang sasagot sa tinig na dumarating pagkatapos ng kampana.)
Umiyak si Marta.
“Paano kung siya talaga, Padre?”
Hindi nakasagot si Fray Miguel.
Dahil iyon ang pinakamalupit sa ginagawa ng kampana.
Hindi ito tumatawag sa hindi mo mahal.
Hindi ito nagsisinungaling sa paraang madaling tanggihan.
Tumatawag ito gamit ang tinig na pinakagusto mong paniwalaan.
Kinabukasan, wala na si Marta.
Walang nakakita kung umalis siya. Walang nakakita kung nalunod siya. Walang nakakita kung sumama siya sa sinuman.
Ngunit sa talaan ng mga lilipat, lumitaw ang pangalan niya.
Marta de Salcedo — trasladada.
Si Kapitan Lorenzo ang unang nakakita.
“Mabuti,” sabi nito. “Nakalipat pala.”
Tiningnan siya ni Fray Miguel.
“Walang nakakita sa kanyang pag-alis.”
“Pero nakasulat, Padre.”
“Iyon nga ang kinatatakutan ko.”
Hindi naintindihan ni Kapitan Lorenzo. O, ayaw niyang maintindihan.
“Padre,” sabi niya, “sa panahon ngayon, kailangan ng tao ng katiyakan. Kung walang talaan, magkakagulo sila. Kung walang nakasulat, paano namin sasabihing may nailigtas?”
Tiningnan ni Fray Miguel ang pahina.
Fresh pa ang tinta.
Hindi kanya.
Hindi kay Kapitan Lorenzo.
At sa ilalim ng pangalan ni Marta, may manipis na guhit ng tubig na parang luha.
Kabanata 4: Ang Batang Bumalik
May isa pang bata sa bayan na nawala malapit sa lawa.
Ang pangalan niya ay Mateo de los Reyes, bunsong anak ni Doña Isabel de los Reyes, isang babaeng kilala sa bayan dahil sa kanyang debosyon, ayos ng pananamit, at matibay na paniniwalang ang bawat bagay ay may tamang lugar. Sa simbahan, palagi siyang nasa ikalawang hanay, hindi masyadong harap para magmukhang mapagmataas, hindi rin sa likod para mapagkamalang walang malasakit.
Nang mawala si Mateo, halos buong bayan ang naghanap.
Sinuyod nila ang pampang. Tinawag ang pangalan niya sa pagitan ng mga bangka. May mga lalaking nagdala ng sulo. May mga inang nagdasal. May mga batang pinauwi at pinagbawalang lumapit sa lawa.
Hindi siya nakita.
Hanggang tumunog ang kampana.
3:17 ng madaling-araw.
Tatlong tunog.
At sa ikaapat na oras ng paghahanap, bumalik si Mateo sa pintuan ng kanilang bahay.
Basang-basa.
Walang sugat.
Walang iyak.
Hindi nagsasalita.
Si Doña Isabel ang nagdala sa kanya kay Fray Miguel kinabukasan. Nakasuot ang bata ng malinis na damit, ngunit may amoy pa rin siyang lawa. Hindi iyon napapansin ng ina, o kung napapansin man niya, pinipili niyang hindi sabihin.
“Milagro ito, Padre,” sabi ni Doña Isabel. “Ibinalik siya sa amin.”
Tiningnan ni Fray Miguel si Mateo.
“Narinig mo ba ang kampana, hijo?”
Tumango ang bata.
“May tumawag ba sa iyo?”
Tumango ulit.
“Sino?”
Hindi agad sumagot si Mateo.
“Sila po.”
“Sino?”
Tumingin si Mateo sa pinto ng simbahan.
Pagkatapos, mas mahina ang sagot niya.
“Kami po.”
Nagpalitan ng tingin sina Fray Miguel at Doña Isabel.
“Ano ang ibig mong sabihin?” tanong ng pari.
“Narinig namin.”
“Sino ang namin?”
“Nakita namin ang daan.”
Pumuti ang mukha ni Doña Isabel.
“Mateo,” sabi niya, pilit na ngumiti. “Sabihin mo kay Padre na natakot ka lang.”
Tumingin ang bata sa kanyang ina.
Hindi siya kumurap.
“Hindi po kami natakot.”
Tumayo si Doña Isabel.
“Padre, pagod lang siya. Hindi pa natutulog nang maayos. Ang mahalaga, bumalik siya.”
Gusto siyang paniwalaan ni Fray Miguel.
May mga pagbabalik na sapat na sana. May mga pamilya na hindi na nagtatanong basta muling makita ang nawawala. May mga inang mas pipiliing yakapin ang anak kaysa titigan ang kakaiba sa mga mata nito.
Ngunit nang umalis sila, nakita ni Fray Miguel ang upuang kinaupuan ni Mateo.
Basa.
At sa sahig, may tatlong maliit na bakas ng paa.
Dalawa papunta sa pinto.
Isa pabalik sa altar.
Kinagabihan, binuksan niya ang talaan ng binyag.
Nandoon si Mateo de los Reyes.
Tama ang pangalan. Tama ang petsa. Tama ang mga magulang.
Pero may dagdag sa gilid ng pahina.
Regresó.
(Bumalik.)
Hindi iyon bahagi ng talaan ng binyag.
Hindi niya iyon isinulat.
Tinakpan niya ang pahina at ipinikit ang mga mata.
Sa kabilang sulok ng silid, may boses ng bata.
“Padre?”
Pagmulat niya, nandoon si Nicolás sa pintuan.
Hindi niya narinig itong pumasok.
“Nawawala rin po ba si Mateo?”
Hindi sumagot si Fray Miguel.
Lumapit si Nicolás sa mesa, tinitigan ang aklat, at marahang ngumiti.
“Hindi po siya nawala,” sabi niya. “Nailipat lang po siya sandali.”
“Paano mo nalalaman ang salitang iyan?”
“Nakasulat po.”
“Saan?”
Itinuro ni Nicolás ang aklat.
Ngunit hindi sa pahina ni Mateo.
Sa blankong pahina sa dulo.
Dahan-dahang lumitaw ang tinta.
Hindi pangalan.
Hindi tala.
Isang sagot lamang.
kami
Humakbang paatras si Fray Miguel.
Pagtingin niya ulit kay Nicolás, wala na ang bata.
Tanging bakas ng basang paa ang naiwan sa sahig.
Papunta sa pader.
Hindi sa pinto.
Interludio: Comment
Kinabukasan, nag-upload si Kenneth ng short teaser.
Walang mukha ni Fray Miguel. Walang buong pahina ng notebook. Wala pang ebidensiya. Isang madilim na shot lang ng lawa, audio waveform ng kampana, at caption:
May kampana raw sa ilalim ng lawa.
Sabi ni Allan, huwag muna.
Sabi ni Kenneth, teaser lang.
Sa unang sampung minuto, halos walang nanood.
Pagkatapos, biglang dumami ang comments.
Part 2 please.
Fake pero solid.
Taal lore hits different.
Narinig ko rin ’yan dati.
kami rin.
“Allan,” sabi ni Kenneth, ipinakita ang phone.
“Delete mo.”
“Bakit?”
“Delete mo.”
Tinap ni Kenneth ang comment.
Nawala ito.
Pag-refresh niya, bumalik.
Sa pagkakataong iyon, hindi na ito comment ng ibang account.
Account nila ang nag-post.
kami rin
Kabanata 5: Ang Lawa na Nauuna
Hindi na natulog si Fray Miguel nang maayos pagkatapos noon.
Araw-araw, mas lumalapit ang panganib. Mas makapal ang abo. Mas madalas ang pagyanig. May mga bahay na nagbitak ang pader. May mga alagang hayop na ayaw nang uminom sa lawa. May mga isdang lumulutang na patay, maputi ang tiyan sa ibabaw ng tubig.
Ngunit sa kabila ng lahat, may mga taong nagsasabing mas panatag sila.
Dahil tumutunog ang kampana.
Dahil may mga pangalan na sa talaan.
Dahil sinasabi ng ilan na nakita nila ang lilipatang bayan sa repleksiyon ng lawa.
Noong una, hindi ito pinaniwalaan ni Fray Miguel.
Hanggang isang hapon, pumunta siya sa pampang.
Nakatayo siya sa gilid ng tubig habang kulay abo ang langit at amoy asupre ang hangin. Sa likod niya, naroon ang bayan—mga bahay, simbahan, tao, ingay, takot. Sa harap niya, ang lawa ay tahimik.
Masyadong tahimik.
Tumingin siya sa tubig.
Hindi ang sariling mukha ang nakita niya.
May nakita siyang simbahan sa mataas na lupa.
Hindi ito ang kanilang simbahan. Mas malaki. Mas bago. May mga taong nakaluhod sa loob. May mga pamilyang nakatayo sa labas, hawak ang kanilang mga anak. May kampanang nakabitin sa isang tore na hindi pa umiiral sa kanyang panahon.
Sa simula, inisip niya itong pangitain ng pag-asa.
Pagkatapos, napansin niya ang tubig sa sahig ng simbahan sa repleksiyon.
Ang mga taong nakaluhod ay basang-basa.
Hindi sila gumagalaw.
Lahat sila ay nakaharap sa altar.
Pagkatapos, sabay-sabay silang lumingon.
Napaatras si Fray Miguel.
May tumawa nang mahina sa tabi niya.
Nicolás.
Nakaupo ang bata sa isang bato, nakalublob ang mga paa sa tubig.
“Maganda po ba roon, Padre?”
“¿Has visto ese lugar?”
(Nakita mo na ba ang lugar na iyon?)
Tumango si Nicolás.
“Hindi pa iyon umiiral.”
“Nandoon na po kami.”
“Sino ang kami?”
Tumingin si Nicolás sa lawa.
Sa repleksiyon ng tubig, maraming batang nakatayo sa likod niya.
Sa totoong pampang, silang dalawa lang.
Napaatras si Fray Miguel.
“Nicolás,” sabi niya, “hindi ka dapat lumapit sa lawa.”
“Pero dito po galing ang tunog.”
“Ang kampana ay nasa simbahan.”
Umiling ang bata.
“Hindi na po.”
“Anong ibig mong sabihin?”
Sumulyap si Nicolás sa direksiyon ng simbahan, pagkatapos ay tumingin muli sa tubig.
“Kapag bumagsak po ang nasa taas, maririnig n’yo po ang nasa ilalim.”
Hindi na nagsalita si Fray Miguel.
Sa malayo, nagsimulang umulan ng mas makapal na abo.
Kabanata 6: Hindi Himala
Nang ipahayag ni Fray Miguel na magtitipon ang mga tao sa harap ng simbahan, inaasahan nilang bibigyan niya sila ng dasal.
Inaasahan nilang sasabihin niyang ligtas sila.
Inaasahan nilang tatawagin niyang milagro ang kampanang ilang gabi nang nagbibigay ng babala, ang talaang tila nauuna sa kanilang paglikas, ang mga boses na nagsasabing may daan palabas.
Ngunit hindi na iyon kayang sabihin ni Fray Miguel.
Nakatayo siya sa hagdan ng simbahan habang bumabagsak ang abo na parang maduming niyebe. Sa harap niya ay mga pamilya, matatanda, bata, mangingisda, principalia, alipin, sacristan, at mga taong hindi niya kabisado ang mukha ngunit kabisado niya ang pangalan dahil naisulat niya sila sa mga aklat.
Sa gilid ng hagdan, nakaupo si Nicolás.
Tahimik.
Nakatingin kay Fray Miguel.
Nagsimula ang pari sa Spanish.
“No toda voz que promete salvar viene de Dios.”
(Hindi lahat ng tinig na nangangakong magligtas ay mula sa Diyos.)
May bulungan sa mga tao.
Nagpatuloy siya.
“Mga anak, kung tumunog ang kampana sa oras na mali, huwag kayong lilingon. La campana no siempre llama para salvar.”
(Ang kampana ay hindi laging tumatawag para magligtas.)
“Padre,” biglang sabi ni Kapitan Lorenzo, lumapit sa unahan, “huwag po natin silang takutin.”
“Takot na sila,” sagot ni Fray Miguel. “Ang tanong ay kung ano ang gagamit sa takot nila.”
May isang ina na sumigaw mula sa gitna ng tao.
“Kung hindi po galing sa Diyos ang kampana, bakit po nito sinabi ang pangalan ng anak ko? Bakit po nito ako ginabayan palabas bago gumuho ang bahay namin?”
Nanginig ang boses ni Fray Miguel.
“May mga bagay na marunong gumamit ng pangalan.”
“Kung hindi po kami susunod sa tunog, saan kami pupunta?”
Hindi siya agad nakasagot.
At sa puwang na iyon, pumasok ang tunog.
Dong.
Tahimik ang buong plaza.
Dong.
May batang umiyak.
Dong.
Pagkatapos, mula sa lahat ng direksiyon, nagsimulang tumawag ang mga tinig.
“María.”
“Lorenzo.”
“Isabel.”
“Tomás.”
Hindi sigaw.
Hindi bulong.
Tawag.
Malapit sa tainga, malayo sa lupa, pamilyar sa puso.
Isa-isang lumingon ang mga tao.
“Huwag!” sigaw ni Fray Miguel. “Huwag kayong lilingon!”
Ngunit paano mo pipigilan ang isang ina kapag pangalan ng nawawala niyang anak ang narinig niya?
Paano mo pipigilan ang isang matanda kapag ang boses ng asawa niyang patay na ang tumawag?
Paano mo pipigilan ang isang bayang natatakot na mamatay kapag may tunog na nagsasabing may daan?
Nakita ni Fray Miguel si Nicolás sa hagdan.
Hindi lumilingon ang bata.
Nakatingin siya sa pari.
At sa kanyang mukha, wala nang takot.
May lungkot.
Parang awa.
“Padre,” sabi ni Nicolás, halos hindi naririnig sa gitna ng mga boses. “Hindi po nila kayo paniniwalaan kapag takot sila.”
Kabanata 7: Ang Pagputok
Nang sumunod na araw, hindi na sumikat ang araw.
O kung sumikat man, hindi na iyon nakita ng Lumang Taal.
Naging abo ang langit. Naging madilim ang umaga. Ang hangin ay mabigat, mainit, at puno ng pulbos na bato. Bawat hinga ay masakit. Bawat takbo ay nauuwi sa ubo. Sa malayo, ang bulkan ay umuungol na parang may dambuhalang hayop sa ilalim ng lupa na unti-unting ibinubuka ang bibig.
Ang lawa ay hindi na mukhang lawa.
Mukha itong bagay na gumagalaw sa ilalim ng sariling balat.
Nagsigawan ang mga tao. May mga lalaking nagtutulak ng kariton. May mga babaeng humihila sa mga anak. May mga batang nawawala sa gitna ng usok at abo. May mga nagbabalik pa rin sa bahay upang kunin ang imahe, kumot, pagkain, o anumang bagay na magpapatunay na may buhay sila bago nawasak ang bayan.
Nasa loob ng Parroquia de San Martín de Tours si Fray Miguel nang unang malakas na pagyanig ay nagpabagsak ng bahagi ng kisame.
“Padre!” sigaw ni Tomás mula sa pintuan. “Umalis na po tayo!”
Hindi agad gumalaw si Fray Miguel.
Nasa harap niya ang parish book.
Bukas.
Gumagalaw ang tinta.
Hindi niya hawak ang pluma.
Ngunit isa-isang lumilitaw ang mga pangalan.
Familia de los Reyes — trasladada.
Marta de Salcedo — regresó.
Tomás, sacristán — no trasladado.
Nicolás de los Santos — trasladado.
Parroquia de San Martín de Tours — trasladada.
Fray Miguel — no trasladado.
Bumagsak ang isa pang piraso ng bato.
“Padre!”
Kinuha ni Fray Miguel ang pluma.
Nanginginig ang kamay niya, ngunit hindi dahil sa lindol. Nanginginig ito dahil sa bigat ng halos nauunawaan niya.
Hindi niya alam kung nililikas ba ng kampana ang bayan.
O kung ginagamit lamang nito ang paglikas upang may sumunod sa tunog.
Parang ang talaan ang nagbibigay ng katiyakan.
At ang katiyakan ang nagpapatahimik sa tanong kung sino talaga ang nakarating.
Mula sa labas, narinig niya ang hiyawan. Ang mga tao ay tumatakbo patungo sa daang paakyat, patungo sa bangka, patungo sa kahit anong malayo sa gumuguhong bayan. May mga batang tinatawag. May mga inang bumabalik. May mga lalaking sumusumpa. May mga hayop na naghihingalo. May mga kampanang hindi dapat tumunog.
Dong.
Ang unang tunog.
Bumukas ang pinto ng simbahan sa lakas ng hangin.
Dong.
Ikalawang tunog.
May tubig na umakyat mula sa bitak ng sahig. Itim. Malamig. Amoy lawa at lumang kahoy.
Dong.
Ikatlong tunog.
Pagkatapos, narinig niya si Nicolás.
“Padre!”
Tumakbo si Fray Miguel palabas ng sacristía.
Sa gitna ng abo, sa hagdan ng simbahan, nakatayo ang bata. Basang-basa sa kabila ng init. May dugo sa gilid ng noo, o baka putik lamang. Nanginginig ang kanyang mga kamay habang inaabot ang pari.
“Iligtas n’yo po ako.”
Lahat ng natutunan ni Fray Miguel, lahat ng hinala, lahat ng notes, lahat ng babala, sandaling nawala sa harap ng isang batang humihingi ng tulong.
Tumakbo siya.
Hinawakan niya si Nicolás.
Malamig ang kamay ng bata.
Sobrang lamig.
“Halika,” sabi ni Fray Miguel. “Palabas ang daan.”
Umiling si Nicolás.
“Hindi po.”
“Anong hindi?”
Tumingala ang bata.
“Pababa po.”
Doon huminto si Fray Miguel.
Sa paligid nila, patuloy ang kaguluhan. Ngunit sa mismong sandaling iyon, parang humina ang mundo. Ang hiyawan ay naging malayo. Ang abo ay bumagal. Ang tunog ng bulkan ay para bang narinig mula sa ilalim ng tubig.
Tinitigan niya ang bata.
“Hindi ka nawawala,” sabi niya.
Hindi sumagot si Nicolás.
“Hinahanap mo ako.”
Tahimik ang bata.
“Sino ka talaga?”
Halos malungkot ang mukha ni Nicolás.
“Marami po kami.”
May bumigay sa loob ni Fray Miguel.
Hindi dahil natakot siya.
Kundi dahil naintindihan niya na hindi kailanman lumapit si Nicolás upang maligtas.
Lumapit siya upang iparamdam kay Fray Miguel ang bigat ng hindi pagliligtas.
Upang tanungin siya kung anong klaseng pari ang iiwan sa bata.
Upang ipakita na ang pinakamadaling gamitin laban sa isang pastol ay ang tupa na umiiyak sa gitna ng apoy.
“Kung hindi n’yo po kami ililigtas,” sabi ni Nicolás, “sino po?”
Bumalik ang ingay ng mundo.
Bumagsak ang bahagi ng kampanaryo.
Naghiyawan ang mga tao.
Sa loob ng simbahan, gumalaw ang parish book, hinipan ng hangin na hindi nanggaling sa pinto.
Tumakbo si Fray Miguel pabalik sa altar, hila ang bata. O baka ang bata ang humihila sa kanya. Hindi na niya alam.
Sa mesa, naghihintay ang aklat.
Sa huling bahagi ng pahina, may nakasulat:
Estado final: no consta
Habang nakatingin si Fray Miguel, ang tinta ay gumalaw.
Ang no consta ay nabura.
Mabagal.
Pagkatapos, may pumalit.
kami
Kinuha ni Fray Miguel ang pluma.
“Señor, dame valor para escribir lo que ellos quieren enterrar.”
(Panginoon, bigyan Mo ako ng tapang na isulat ang nais nilang ibaon.)
Hindi niya alam kung narinig siya ng Diyos.
Ngunit naramdaman niyang kailangan niyang magsulat.
Hindi para manalo.
Hindi para magpalayas.
Hindi para iligtas ang lahat.
Kundi para may maiwang hindi malinis. Hindi maayos. Hindi madaling gawing kasinungalingan.
Isinulat niya:
Hindi lahat ng nailipat ay nakalipat.
Yumanig ang simbahan.
Hindi lahat ng nakalista ay nakaligtas.
Mula sa bitak, may mga kamay na lumitaw sa tubig. Hindi nabubulok. Hindi rin buhay. Mga kamay ng bata, matanda, babae, lalaki. Mga kamay na matagal nang umaabot sa gilid ng mundo.
Kapag tumunog ang kampana sa maling oras, huwag lilingon.
May boses na tumawag mula sa likod niya.
Hindi Padre.
Hindi Fray Miguel.
Ang tinawag ay ang pangalan niya bago siya naging pari.
Ang pangalang matagal na niyang iniwan sa ibang lupain.
“Miguel.”
Nanigas ang katawan niya.
Narinig niya ang boses ng kanyang ina.
“Miguel, hijo.”
Nanginig ang kanyang labi.
Isang lingon lang.
Isang sagot.
Sapat na.
Sa tabi niya, nakatingin si Nicolás.
Hindi ito nakangiti.
Naghihintay lamang.
Hinigpitan ni Fray Miguel ang hawak sa pluma hanggang masugatan ang daliri niya. Tumulo ang dugo sa pahina at humalo sa tinta.
Hindi siya lumingon.
Isinulat niya ang huling linya.
Kapag tinawag ka sa pangalan, huwag sumagot.
Pagkatapos, sa ibaba:
kami ang naiwan sa ilalim ng kampana.
Biglang kumalabog ang kampanaryo.
Hindi bumagsak ang kampana sa paraang dapat bumagsak ang bakal. Walang malakas na lagapak. Walang tunog ng metal na tumama sa bato.
Sa halip, nang bumigay ang tore, ang huling tunog ng kampana ay parang lumubog.
Pababa.
Pababa.
Pababa.
Sa ilalim ng lupa.
Sa ilalim ng simbahan.
Sa ilalim ng bayan.
At mula roon, sumagot ang maraming tinig.
“kami.”
Hinablot ni Fray Miguel ang pahina. Tinupi niya ito nang mabilis at isiniksik sa siwang ng lumang bato sa ilalim ng altar, kung saan dati niyang itinatago ang maliit na susi ng sacristía.
Nakatayo si Nicolás sa tabi niya.
“Padre,” sabi ng bata, “nailigtas n’yo po ba sila?”
Hindi nakasagot si Fray Miguel.
Sa labas, ang dating bayan ay natatabunan na ng abo at ingay.
Tumingin si Nicolás sa pinto.
“Kaya po namin sila tinulungan.”
Tumingin si Fray Miguel sa kanya.
“Mas madali po silang sumunod,” sabi ng bata, “kapag tinawag na kaligtasan.”
Muling tumawag ang boses sa likod ni Fray Miguel.
“Miguel.”
Pumikit siya.
Hindi siya sumagot.
Hindi siya lumingon.
Ngunit sa ilalim ng kanyang mga paa, bumukas ang lumang bayan.
At tinanggap siya.
Kabanata 8: Ang Bagong Bayan
May mga nakaligtas.
Iyon ang unang isinulat ng kasaysayan.
May mga pamilyang nakaakyat sa mas mataas na lupa. May mga batang nahila mula sa abo. May mga inang natagpuan sa gilid ng daan. May mga lalaking bumalik upang maghanap ng naiwan, at may ilan sa kanila ang hindi na bumalik.
Sa mga sumunod na buwan, ang lumang bayan ay unti-unting naging kuwento.
Sasabihin ng mga tao na nilamon ito ng pagputok. Sasabihin nilang kailangang lumipat. Sasabihin nilang maraming talaan ang nasira. Maraming pangalan ang nawala. Maraming detalye ang hindi na matitiyak.
At dahil pagod na ang mga tao, tinanggap nila iyon.
Mas madaling tanggapin ang sakuna kaysa tanungin kung bakit may mga nakalista bilang nakalipat na hindi naman nakita sa bagong bayan.
Mas madaling sabihing namatay kaysa aminin na may dumating na hindi mo na makilala.
Mas madaling magdasal sa bagong simbahan kaysa pakinggan ang kampanang paminsan-minsan ay tumutunog mula sa ilalim ng lupa kapag umuulan.
Tungkol kay Fray Miguel, iba-iba ang sinabi.
May nagsabing namatay siya sa loob ng simbahan.
May nagsabing nabaliw siya sa takot.
May nagsabing sinundan niya ang batang nawawala.
May nagsabing nailigtas niya ang ilang talaan.
May nagsabing sinira niya ang ilan dahil ayaw niyang mailipat ang bayan.
Sa isang natirang register, may manipis na entry sa tabi ng kanyang pangalan.
Hindi Spanish.
Hindi Latin.
Isang salitang tila hindi bagay sa lumang talaan.
Naiwan.
At sa mga gabing mabigat ang ulan sa bagong Taal, may matatandang nagsasabing naririnig pa rin nila ang lumang kampana.
Hindi malakas.
Hindi malinaw.
Tatlong tunog lamang.
At pagkatapos, isang pangalan.
Epilogue: Ang Natirang Ebidensiya
Modern-day Taal.
Hindi na nagbiro si Kenneth pagkatapos ng tunog ng kampana.
Kahit siya ang unang nagsabing kailangan nilang balikan ang lugar, ibang-iba na ang mukha niya habang naglalakad sila ni Allan sa bahaging may lumang bato at damong tumubo sa pagitan ng mga guho.
“Hindi natin ’to ipo-post agad,” sabi ni Allan.
Hawak niya ang notebook ni Jessica sa isang kamay at flashlight sa kabila.
“Hindi ko sinabing ipo-post,” sagot ni Kenneth.
“Pero iniisip mo.”
Hindi sumagot si Kenneth.
Sa notebook, may bagong guhit. Hindi mapa. Hindi rin malinaw na drawing. Parang piraso ng pader. Parang maliit na siwang. Parang altar na hindi na buo.
Sinundan nila iyon.
Sa ilalim ng isang lumang bato, sa pagitan ng ugat at lupa, may makitid na puwang. Halos hindi ito makikita kung hindi mo alam na may hinahanap ka.
“Dito,” sabi ni Allan.
“Sure ka?”
“Hindi.”
“Great.”
Tinulungan ni Kenneth si Allan na alisin ang ilang tuyong lupa. May matigas silang nakapa sa loob. Nakabalot ito sa maitim at nanigas na tela, halos naging bahagi na ng bato.
Dahan-dahang inilabas ni Allan ang bagay.
Maliit.
Mabigat.
Kinakalawang.
“Piraso ng bakal?” tanong ni Kenneth.
Binuksan nila ang balot.
Hindi iyon kampana.
Mas maliit.
Parang dila ng kampana.
Isang lumang clapper.
Sa tabi nito, may nakatuping papel, halos madurog sa lambot at tanda. Maingat itong binuksan ni Allan. Kalahati ng sulat ay hindi na mabasa. Kinain na ng panahon, abo, tubig, at dilim.
Pero may natirang linya.
Spanish.
Halos mabura.
Binasa ni Allan nang mahina.
“No todos los trasladados llegaron.”
(Hindi lahat ng nailipat ay nakarating.)
Tumigil ang paghinga ni Kenneth.
May isa pang linya.
“Cuando la campana suene fuera de la hora santa, no miréis atrás.”
(Kapag tumunog ang kampana sa labas ng banal na oras, huwag kayong lilingon.)
At isa pa.
“Si os llama por vuestro nombre, no respondáis.”
(Kapag tinawag kayo sa inyong pangalan, huwag kayong sasagot.)
Sa ibaba, halos hindi na makita, may entry na kapareho ng nasa notebook ni Jessica.
Nicolás de los Santos, niño sin filiación conocida
Padre: no consta
Madre: no consta
Estado: trasladado
(Kalagayan: nailipat.)
“Kenneth,” sabi ni Allan, “patayin mo ang camera.”
Hindi gumalaw si Kenneth.
“Naka-record ka ba?”
“Hindi ko binuksan.”
Pero nakailaw ang camera sa dibdib niya.
Red light.
Recording.
“Allan…”
Sa kamay ni Allan, gumalaw ang lumang clapper.
Walang kampana.
Walang tore.
Walang hangin.
Ngunit tumunog ito.
Isang maliit, manipis, imposibleng tunog.
Sa screen ng camera ni Kenneth, may lumitaw na audio file kahit walang pinindot.
Filename:
kami_rin_0317.wav
Sa phone ni Kenneth, kahit walang signal, lumitaw ang upload draft.
Title: ANG KAMPANA SA ILALIM NG LAWA — PART 1
Scheduled upload: 3:17 AM
“Allan,” bulong ni Kenneth.
Mula sa dilim sa likod nila, may batang nagsalita.
Hindi sigaw.
Hindi bulong.
Tawag.
“Nakalista na kayo.”
Hindi lumingon si Allan.
Ngunit nakita niya sa mukha ni Kenneth na siya ay lumingon.
At sa malayo, mula sa ilalim ng lupa, muling tumunog ang kampana.
Una.
Ikalawa.
Ikatlo.
