IKALAWANG BAHAGI
Paalala sa Mambabasa
Ang kuwentong ito ay tumatalakay sa kahirapan, pananamantala, sapilitang pagsunod, pisikal na pananakit, pagkawala, historical violence, psychological horror, at mga pangyayaring maaaring makabagabag sa ilang mambabasa.
Kung may bahagi ng kuwentong ito na mabigat basahin, huminto muna, huminga, at lumapit sa taong pinagkakatiwalaan kung kinakailangan.
Prologue: Ang Kuwentong Walang Talaan
Pagkatapos ng unang video nina Allan Gaguis at Kenneth Rito tungkol sa kampanang sinasabing tumutunog mula sa ilalim ng lawa, dumami ang mga mensaheng natanggap nila.
Noong una, puro biro.
Part 2 please.
Fake pero solid.
Taal lore hits different.
Bro, gawa kayo ng series.
May ilan ding nang-insulto. May nagsabing scripted. May nagsabing ginaya lang nila ang ibang horror creators. May nagsabing masyado silang seryoso sa mga kuwentong pangmatanda.
Pero may isang comment na hindi agad binura ni Allan.
Hindi lang kampana ang tumatawag sa Lumang Taal. May puno sa tabi ng ilog. Ang isa raw, sumagot.
Si Kenneth ang unang nakakita.
“Okay, creepy,” sabi niya. “Pero ang daming ganyan. Baka nagpapasikat lang.”
Hindi sumagot si Allan. Binasa niya ulit ang comment.
May nag-reply sa ilalim.
Totoo ’yan. Jayraldine at Mildred. Yung magkapatid.
May isa pang reply.
Hindi Jayraldine. Jaydine yata. Kuwento ’yan ng lola ko.
Sunod:
Geraldina ang totoong pangalan. Yung isa, Milagros.
At isa pa:
Mildred ang sumagot. Kaya siya nawala.
Kenneth napailing.
“Pati pangalan, hindi consistent.”
“Oral story kasi,” sabi ni Allan. “Pero tingnan mo. Magkaiba ang pangalan sa bawat version. Pero pareho ang babala.”
Binasa ni Kenneth ang paulit-ulit na linyang lumalabas sa iba’t ibang comment.
Kapag tinawag ka mula sa likod ng puno, huwag kang sasagot.
Hindi niya alam kung bakit, pero mas ayaw niya iyon kaysa sa kampana.
Mas madaling takutin ang sarili sa tunog ng kampana, sa lumang simbahan, sa batang nasa recording. May dating iyon. May atmosphere. May laman para sa thumbnail.
Pero ang puno?
Isang puno sa tabi ng ilog?
Mas ordinaryo. Mas malapit. Mas mahirap ipaliwanag kung bakit dapat katakutan.
“Hanap tayo ng source,” sabi ni Allan.
“Tara,” sagot ni Kenneth. “Pero sana naman may record. Kahit newspaper clipping. Kahit old parish entry. Kahit anong pwedeng ipakita sa camera.”
Wala silang nakuha.
Hindi tulad ng kampana, walang lumang clapper. Walang pahinang nakatupi sa siwang ng bato. Walang malinaw na entry sa notebook ni Ma’am Jessica na magtuturo sa kanila kung saan magsisimula.
Ang nakuha lang nila ay matatanda.
Mga boses.
Mga kuwentong hindi magkapareho.
Isang lolo sa gilid ng palengke ang nagsabing dalawang babae raw ang nawala malapit sa Pansipit. Hindi niya maalala ang pangalan ng una. Ang isa raw ay si Mildred.
Isang matandang babae sa lumang bahay na may bintanang kahoy ang nagsabing hindi Mildred iyon kundi Mila.
“Milagros,” sabi niya habang nakatingin sa sahig. “Pero sa amin, Mildred ang sabi ng matatanda. Baka nagbago na lang.”
Isang dating guro ang nagsabing Geraldina ang pangalan ng nakatatanda.
“Pero sa ibang baryo,” dagdag niya, “Jayraldine raw. Sa iba, Jaydine. Sa iba, Jayra. Ganyan ang kuwento. Habang tumatagal, nauubos ang pangalan.”
Allan nagsulat sa notebook.
Nag-set up ng recorder si Kenneth.
“Puwede n’yo po bang ikuwento ulit?” tanong ni Kenneth sa pinakahuling matandang babae na pumayag silang i-record.
Nasa maliit silang sala. Amoy lumang kahoy, kape, at alikabok ang hangin. Sa dingding, may larawan ng Taal Basilica, pero nakatagilid nang kaunti ang frame. Sa labas, may puno ng mangga at ang mga dahon ay gumagalaw kahit halos walang hangin.
“Hindi ko alam kung totoo,” sabi ng matanda. “Kuwento lang ito ng lola ng lola ko. May magkapatid daw noon. Mahirap. Tagasunod sa bahay ng may kaya. Yung isa, palaban. Yung isa, tahimik. May puno sa tabi ng ilog. Doon nagsimula.”
“Anong pangalan?” tanong ni Allan.
Napapikit ang matanda.
“Yung isa… Jayraldine. O Jaydine. Basta ganoon.”
“Geraldina?” tanong ni Allan.
Napatingin ang matanda sa kanya.
“Baka. Bakit alam mo?”
“May nagsabi lang din po.”
“Yung isa, Mildred,” sabi ng matanda. “O Mila. Pero sa kuwento namin, Mildred. Siya ang kinuha.”
“Kinuha saan?” tanong ni Kenneth.
Hindi agad sumagot ang matanda.
Pagkatapos, dahan-dahan niyang sinabi:
“Sa kabila.”
“Kabila ng ilog?”
“Hindi.” Umiling ang matanda. “Sa kabila lang.”
“Langit?”
“Hindi.”
“Impiyerno?”
Mas mabilis na umiling ang matanda.
“Hindi rin. Sa kabila lang.”
Tumahimik ang recorder sa gitna nila. Sa maliit na screen, gumagalaw ang pulang ilaw.
“Paano siya kinuha?” tanong ni Allan.
Tumingin ang matanda sa bintana.
“Tinawag siya.”
“Sinong tumawag?”
“Yun ang hindi dapat sinasagot.”
Sa labas, biglang tumigil ang galaw ng mga dahon.
“Kasi kapag tinawag ka mula sa likod ng puno,” sabi ng matanda, “huwag kang sasagot.”
Nag-beep ang recorder.
Kenneth tumingin sa screen.
3:17 PM.
“Ano ’yon?” tanong ni Allan.
“Low battery lang siguro,” sabi ni Kenneth, pero hindi siya sigurado.
Pinatay niya ang recorder.
Pero bago tuluyang mamatay ang pulang ilaw, may nahuling tunog.
Hindi boses ng matanda.
Mas bata.
Mas malapit sa mikropono.
“Huwag n’yo nang ituloy.”
Hindi iyon narinig ng matanda.
Pero narinig ni Allan.
At sa mukha ni Kenneth, alam niyang narinig din nito.
Kabanata 1: Ang Magkapatid sa Tabi ng Pansipit
Bago pa naging kuwento ang Lumang Taal, may mga bahay na nakatayo sa gilid ng Pansipit River, malapit sa pampang kung saan ang tubig ay tila laging may dinadalang lihim mula sa lawa patungo sa mas malayo pang dagat.
Doon nakatira sina Geraldina Faa at Milagros Famini.
Hindi magkapareho ang apelyido nilang naitala sa kung anong lumang papel ang minsang binanggit ng matatanda. Sabi ng iba, dahil magkaiba ang ama. Sabi ng iba, dahil napagpalit ang tala sa simbahan. Sabi ng iba, dahil sa panahon ng mga dukha, hindi laging tama ang isinusulat tungkol sa kanila.
Ngunit sa gutom, sa dugo, sa pawis, at sa buhay sa tabi ng ilog, magkapatid sila.
Si Geraldina ang nakatatanda.
Si Mila ang bunso.
Sa modernong kuwento, si Mila ang tatawaging Mildred. Sa luma nilang mundo, Mila lang siya kapag malambing si Geraldina, Milagros kapag galit ang mayordoma, at “hoy” kapag hindi na nila kailangan ng pangalan.
Maaga pa lamang ay gising na sila.
Bago sumikat ang araw, bitbit na ni Geraldina ang palayok na walang hawakan. Si Mila naman ay may pasang basket ng damit na kailangang labhan sa ilog bago pa magising ang kanilang mga amo.
Hindi sila alipin sa papel.
Iyon ang sasabihin ng sinumang may pangalang maayos na nakasulat sa talaan.
Ngunit sa araw-araw, walang pinagkaiba ang buhay nila sa ari-arian.
Nakatira sila sa maliit na kubong malapit sa pampang, ngunit hindi iyon tunay na kanila. Pinahihintulutan lamang silang manatili roon dahil kailangan ng bahay ng Donya ang mga kamay nila: kamay na maglalaba, magbubuhat, magwawalis, magsisilbi, magdadala ng tubig, magluluto kapag inutusan, at tatahimik kapag pinagalitan.
Sa bahay ng pamilyang pinagsisilbihan nila, laging may tumatawag.
“Geraldina!”
“Mila!”
“Tubig!”
“Bilisan mo!”
“Dito ka!”
At bawat tawag ay kailangang sagutin.
Hindi sapat ang tumingin.
Hindi sapat ang paglapit.
Kailangang marinig ng mayordoma ang sagot:
“Narinig ko po.”
Iyon ang unang aral sa bahay.
Kapag tinawag ka, sumagot ka.
Kapag hindi ka sumagot, lalakas ang tawag.
Kapag hindi ka pa rin sumagot, may kapalit ang katahimikan.
Hindi kailangang palaging gamitin ang buntot pagi. Sapat na ang pagkakita rito sa gilid ng pader upang gumalaw ang katawan bago pa mag-isip ang isip.
Isang umaga, habang may dalang balde si Mila, tinawag siya ng mayordoma mula sa kabilang silid.
“Mila!”
Nalaglag ang basahan sa kamay niya sa takot.
“Narinig ko po!”
Hindi niya alam kung bakit siya sumagot nang ganoon kabilis. Hindi pa man niya naiintindihan ang utos, nakasagot na ang katawan niya.
Sa kabilang dulo ng kusina, napatingin si Geraldina.
Hindi galit.
Hindi rin naiinis.
Mas malungkot.
Para bang nakita niya kung gaano kalalim ang pagkakabaon ng isang sagot sa katawan ng kapatid niya.
Noong araw na unang binanggit ang puno, tanghaling tapat iyon, ngunit kulay abo ang langit.
May kakaibang init sa hangin. Sa ilog, may mga isdang tumatalon kahit walang nanghuhuli. Sa malayo, mula sa direksiyon ng lawa, may amoy na parang bulok na itlog at basang-bato.
Habang naglalaba si Mila, napansin niyang hindi gumagalaw ang tubig sa paligid ng isang matandang puno sa gilid ng pampang.
Malaki ang puno. Hindi niya alam kung ilang taon na iyon. Ang mga ugat nito ay nakabaon sa putik at nakalubog sa tubig, parang mga daliring ayaw bumitaw sa lupa. Ang katawan nito ay baluktot nang bahagya, at ang likod ng puno—ang bahaging nakaharap sa mas makapal na halaman—ay laging madilim kahit tanghali.
“Bakit walang lumalapit doon?” tanong ni Mila sa matandang babaeng naglalaba rin sa malapit.
Hindi agad sumagot ang matanda.
Pagkatapos, sinabi nito:
“May mga punong hindi nagbibigay ng lilim.”
Tinapik ng matanda ang basang tela sa bato.
“May mga punong nakikinig.”
Napatingin si Mila sa puno.
Sa kabilang dulo ng pampang, tinawag siya ni Geraldina.
“Mila!”
Mabilis siyang sumagot.
“Narinig ko po!”
Napahinto si Geraldina.
Hindi siya ang mayordoma. Hindi siya amo. Hindi niya kailangan ng ganoong sagot.
Ngunit iyon ang unang lumalabas sa bibig ni Mila kapag may tumawag sa kanyang pangalan.
At mula sa likod ng puno, parang may huminga.
Kabanata 2: Ang Pangalan Bilang Utos
Sa bahay ng Donya, ang pangalan ay tali.
Kapag sinabi ng mayordoma ang “Geraldina,” ibig sabihin, may kailangang buhatin.
Kapag sinabi ng Donya ang “Milagros,” ibig sabihin, may kailangang linisin.
Kapag sumigaw ang batang mestizo ng “Mila,” ibig sabihin, gusto niyang pagtawanan kung gaano kabilis tatakbo ang isang taong gutom.
Sa tuwing tatawagin sila, pareho ang sagot.
“Narinig ko po.”
Iyon ang itinuro sa kanila.
Iyon ang nakasanayan.
Iyon ang kailangan para mabuhay.
Isang hapon, habang nagdadala si Geraldina ng bandehadong may tasa at tinapay, yumanig ang lupa.
Hindi malakas. Sapat lamang para kumalansing ang mga tasa.
Napahinto siya.
“Geraldina!” sigaw ng mayordoma. “Ano ang ginagawa mo?”
“Narinig ko po,” sagot niya, ngunit huli na.
Nalaglag ang isang tasa. Nabiyak sa sahig.
Tahimik ang buong silid sa loob ng isang segundo.
Pagkatapos, lumapit ang mayordoma.
Hindi na kailangang itaas ang boses.
“Alam mo bang galing Maynila iyan?”
Hindi sumagot si Geraldina.
“Narinig mo ba ako?”
Mahina ang kanyang boses.
“Narinig ko po.”
Hindi sapat.
Nang itinaas ng mayordoma ang kamay, humakbang si Mila mula sa gilid.
“Ako na po ang maglilinis.”
Bumaling ang mayordoma sa kanya.
“At ikaw ang tinawag ko?”
Hindi nakasagot si Mila.
Sa hindi pagsagot, pareho silang naparusahan.
Hindi inilalarawan ni Geraldina sa isip ang sakit. Ayaw niyang bigyan ng anyo ang bagay na araw-araw nang inuulit sa kanila. Ang naaalala niya lang ay ang tunog ng buntot pagis sa sahig bago ito dumampi sa balat, at ang paraan ng paghinga ni Mila sa gilid niya—pigil, bilang, tahimik.
Pagbalik nila sa kubo, madilim na.
Nakaupo si Geraldina sa lapag, nakatalikod sa pader. Si Mila ay naghahanda ng basang tela para sa sugat.
“Darating ang araw,” sabi ni Geraldina, “na tatawagin nila ako, at hindi na ako sasagot.”
Hindi kumibo si Mila.
“Mila.”
“Kapag hindi tayo sumagot,” sagot nito, “tayo ang masasaktan.”
“Tayo rin naman ang nasasaktan kahit sumasagot tayo.”
“Pero nabubuhay pa tayo.”
Napatawa si Geraldina, maikli at walang tuwa.
“Buhay ba ’to?”
Hindi sumagot si Mila.
Akala ni Geraldina ay tapos na ang usapan. Pero nang ilapat ni Mila ang basang tela sa sugat niya, bigla siyang napapikit.
“Hindi ko gustong mawala,” sabi niya, halos pabulong.
Napatingin si Mila.
Hindi madalas magsalita si Geraldina nang ganoon. Walang tapang sa boses. Walang galit na panangga.
“Gusto ko lang…” Huminga siya. “Gusto ko lang marinig ang pangalan ko na hindi parang utos.”
Hindi alam ni Mila kung ano ang isasagot.
Kaya inilapat na lang niya ang tela nang mas maingat.
Kinagabihan, habang natutulog si Geraldina, bumalik si Mila sa ilog upang banlawan ang telang ginamit sa sugat.
Tahimik ang pampang.
Masyadong tahimik.
Walang kuliglig. Walang palaka. Walang langit-ngit ng bangka.
Habang nakaluhod siya sa bato, may tumawag mula sa likod ng puno.
“Geraldina.”
Tumigil ang kamay ni Mila.
Tumingin siya sa kubo.
May ilaw pa sa loob, ngunit alam niyang tulog na si Geraldina.
Muling dumating ang boses.
“Geraldina.”
Hindi iyon sigaw.
Hindi rin bulong.
Tawag lamang.
Parang may taong nakatayo sa likod ng puno, hinihintay na may sumagot.
Bumuka ang bibig ni Mila.
Halos lumabas ang nakasanayan.
Narinig ko po.
Pero napakagat siya sa sariling labi.
Hindi niya alam kung bakit ayaw niyang magsalita.
Marahil dahil ang boses ay hindi boses ng tao sa bahay.
Marahil dahil ang likod ng puno ay mas madilim kaysa dapat.
Marahil dahil naramdaman niyang kung sasagot siya, may makakarinig na hindi dapat makarinig.
Kinuha niya ang mga damit at nagmadaling bumalik sa kubo.
Sa likod niya, dahan-dahang gumalaw ang tubig sa paligid ng ugat.
At mula sa likod ng puno, may isa pang tawag.
Mas mahina.
Mas malapit.
“Mila.”
Kabanata 3: Ang Unang Tawag
Hindi agad sinabi ni Mila kay Geraldina ang tungkol sa boses.
Hindi dahil wala siyang tiwala.
Kundi dahil alam niya kung ano ang sasabihin ng ate niya.
“Baka iyon na ang daan palabas.”
Iyon ang ikinatatakot ni Mila.
May mga bagay na hindi dapat gawing daan dahil lang ayaw mo na sa kinaroroonan mo.
Ilang araw pagkatapos noon, mas dumalas ang pagyanig. Minsan, habang nagbubuhat si Geraldina ng tubig, gumalaw ang lupa sa ilalim ng kanyang paa at halos matapon ang laman ng banga.
Sa bahay, pinag-uusapan ng mga nakatatanda ang kakaibang init, ang kulay ng langit, ang mga isdang lumulutang, at ang mga pamilyang nagsisimula nang maghanda kung sakaling kailanganin nilang lumipat.
Narinig ni Geraldina ang salitang iyon.
Lumipat.
Para sa mayayaman, ang paglipat ay usapan ng lupa, bahay, kariton, utusan, at listahan.
Para sa mga tulad nila, ang paglipat ay tanong kung isasama ka ba bilang tao o dadalhin ka lang dahil may kailangan pang magbuhat.
Kinahapunan, pumunta si Geraldina sa pampang upang kumuha ng tubig.
Wala si Mila. Pinatawag ito sa bahay upang maglinis ng mga damit ng Donya.
Mag-isa si Geraldina sa tabi ng ilog.
Doon niya narinig ang kanyang pangalan.
“Geraldina.”
Napahinto siya.
Hindi boses ng mayordoma.
Hindi boses ng Donya.
Hindi boses ni Mila.
“Geraldina.”
Hawak niya ang banga. Hindi siya lumingon agad.
“Sinong nandoon?”
Hindi iyon sagot. Hindi pa.
Tanong iyon.
Huminga ang hangin sa paligid ng puno.
Pagkatapos, may tinig mula sa likod nito.
“Hindi mo kailangang sumunod sa kanila.”
Nanigas ang kanyang kamay sa hawak na banga.
Sa buong buhay niya, ang pangalan niya ay laging may kasunod na utos.
Ngayon, may boses na nagsabi ng pangalan niya at walang hiningi.
Sa halip, may inalis.
Hindi mo kailangang sumunod.
“Sinong nandoon?” ulit niya.
Mas mahina ngayon ang boses.
“Dito.”
Humakbang siya.
Isa lang.
Lumamig ang lupa sa ilalim ng paa niya.
Mula sa likod, may humawak sa braso niya.
Si Mila.
“Umalis tayo,” sabi nito.
“Bakit?”
“Umalis tayo.”
“May nagsasalita roon.”
“Kaya nga.”
Tinanggal ni Geraldina ang kamay ng kapatid.
“Akala mo, lahat ng hindi mo maintindihan, masama agad.”
“Akala mo namang lahat ng nangakong ilalayo ka rito, kalayaan.”
Nagkatitigan sila.
“Takot ka lang,” sabi ni Geraldina. “Sanay ka nang yumuko.”
Nanakit ang mukha ni Mila, pero hindi siya umiyak.
“Hindi ako takot sa pag-alis,” sabi niya. “Takot ako sa hindi na pagbalik.”
Sa likod ng puno, may mahinang tunog.
Parang may mga kuko sa kahoy.
O mga ugat na gumagalaw sa loob ng lupa.
Pagkatapos, sabay na binigkas ng dalawang tinig ang kanilang pangalan.
“Geraldina.”
“Mila.”
At sa unang pagkakataon, narinig nilang pareho ang tawag.
Kabanata 4: Ang Puno na Nakikinig
Mula noon, nagsimulang sumunod ang puno sa kanila.
Hindi sa paraang nakikita ng ibang tao.
Hindi ito bumunot ng ugat at lumakad sa gitna ng daan. Hindi ito lumitaw sa plaza. Hindi ito naging halimaw sa harap ng simbahan.
Mas masahol doon.
Nandoon ito sa maling lugar, sa maling paraan, sa maling sandali.
Habang nagwawalis si Geraldina sa loob ng bahay ng Donya, nakita niya ang anino ng puno sa sahig.
Imposible iyon.
Malayo ang ilog. Sarado ang bintana. Tanghali. Walang dahilan para magkaroon ng anino ng punong iyon sa loob ng sala.
Ngunit nandoon.
Baluktot ang katawan.
Mahaba ang ugat.
At ang anino ay tila nakalingon sa kanya.
“Geraldina!”
Napapitlag siya.
Ang mayordoma nasa pinto.
“Narinig mo ba ako?”
Bumuka ang bibig ni Geraldina.
Ngunit bago siya makasagot, ang anino sa sahig ay gumalaw.
Parang may nagsabi:
Huwag.
Napatingin siya sa anino.
Lalong sumama ang mukha ng mayordoma.
“Sumagot ka kapag tinatawag ka.”
“Narinig ko po,” sabi ni Geraldina, ngunit may galit sa ilalim ng boses.
Kinagabihan, si Mila ang nagising.
May kumakamot sa ilalim ng sahig ng kubo.
Mahina muna.
Krrk.
Krrk.
Akala niya daga.
Umupo siya, hawak ang manipis na kumot.
Krrk.
Krrk.
Mas malapit.
Tinawag niya nang mahina ang ate niya.
“Geraldina.”
Hindi gumising si Geraldina.
Muli ang tunog.
Ngayon, parang basang kahoy na idinidiin sa kawayan.
Bumaba si Mila sa higaan at dahan-dahang lumuhod.
Sa pagitan ng mga siwang ng sahig, may nakita siyang itim na gumagalaw.
Ugat.
Basang ugat.
Umaakyat mula sa lupa sa ilalim ng kubo kahit tuyong-tuyo ang gabing iyon.
Napaatras siya, ngunit may isang ugat na umusli sa siwang, manipis, nangingitim, kumikislap sa tubig.
Pagkatapos, mula sa ilalim ng sahig, may boses.
“Geraldina.”
Mila napahawak sa bibig.
Ang boses ay hindi galing sa labas.
Hindi galing sa pampang.
Galing sa ilalim nila.
“Geraldina.”
Nagising si Geraldina sa gaspang ng paghinga ni Mila.
“Ano—”
Bago niya matapos ang tanong, bumalik sa pagitan ng sahig ang ugat.
Parang walang nangyari.
Ngunit naiwan ang basa.
At sa putik na kumapit sa kawayan, may dalawang titik na tila isinulat ng ugat.
Kinabukasan, tinanong ni Mila ang matandang babaeng naglalaba sa pampang.
“Bakit bawal pumunta sa likod ng puno?”
Matagal bago sumagot ang matanda.
“Hindi bawal pumunta,” sabi nito. “Bawal magpatawag.”
“Magpatawag?”
“Kapag alam ng puno ang pangalan mo,” sabi ng matanda, “hindi ka na nito tatawaging estranghero.”
Tumingin si Mila sa puno.
Sa balat nito, nandoon pa rin ang dalawang titik.
Pero habang tinitingnan niya, parang may ikatlong guhit na dahan-dahang nabubuo sa ilalim.
Hindi titik.
Parang bukas na bibig.
Kabanata 5: Hindi Lahat ng Tawag ay Utos
Hindi madaling pumasok sa simbahan kapag suot mo pa rin ang dumi ng bahay na pinagsisilbihan mo.
Iyon ang pakiramdam ni Mila habang hinihila siya ni Geraldina papasok sa Parroquia de San Martín de Tours.
Sa loob, may mga taong nakaluhod. May pamilyang nagdarasal sa gilid. May matatandang pabulong na pinag-uusapan ang mga pagyanig. Sa altar, may kandilang nanginginig ang apoy kahit walang hangin.
Sa malapit sa sacristía, nakita nila si Fray Miguel.
Hindi pa siya mukhang lalaking malapit nang lamunin ng isang kuwentong mas matanda sa kanya. Sa sandaling iyon, mukha lamang siyang pagod: isang paring maraming pangalan ang kailangang isulat, maraming takot ang kailangang pakinggan, at maraming tanong ang hindi kayang sagutin.
“Padre,” sabi ni Mila, halos hindi marinig.
Tumigil si Fray Miguel.
Tiningnan niya sila.
Siguro nakita niya ang damit nilang luma. Siguro nakita niya ang paso sa kamay ni Geraldina. Siguro nakita niya ang manipis na marka sa braso ni Mila na pilit nitong itinatago.
“Anong kailangan ninyo, hijas?” tanong niya.
Hindi agad nagsalita si Geraldina.
Dahil sa bahay, kapag nagsalita ka sa maling oras, may kapalit.
Si Mila ang unang sumagot.
“May tumatawag po sa amin.”
“Sinong tumatawag?”
“Hindi po namin alam.”
“Saan?”
Nagkatinginan ang magkapatid.
Geraldina ang sumagot.
“Sa likod po ng puno sa tabi ng ilog.”
Bahagyang nagbago ang mukha ni Fray Miguel. Hindi sapat para mapansin ng lahat, ngunit sapat para makita ni Mila.
“Ano ang sinasabi?”
“Pangalan po namin,” sabi ni Mila.
“Ginagamit ang pangalan namin,” dagdag ni Geraldina. “Parang may karapatan.”
Fray Miguel tumahimik.
Sa labas, may mahinang pagyanig. Gumalaw ang kandila. May batang umiyak sa kabilang hanay.
Pagkatapos, nagsalita si Fray Miguel sa Spanish, mabagal, parang pinipili niya ang salitang hindi niya kayang sabihin nang direkta sa sarili niyang takot.
“No todo llamado es mandato.”
(Hindi lahat ng tawag ay utos.)
Hindi naintindihan ni Geraldina agad, ngunit naramdaman niya ang bigat.
“Kapag tinawag kayo mula sa lugar na walang tao,” sabi ni Fray Miguel, “huwag kayong sasagot. Kapag ginamit ang pangalan ninyo, huwag ninyong isiping may karapatan itong sundin.”
“Yun lang?” tanong ni Geraldina.
Mila napatingin sa kanya.
“Humingi kami ng tulong,” sabi ni Geraldina. Hindi na mapigilan ang pait. “Babala lang ang ibibigay ninyo?”
Sumakit ang mukha ni Fray Miguel sa tanong.
“Kung may kaya akong ibigay na higit pa roon,” sabi niya, “ibibigay ko.”
Hindi iyon sapat para kay Geraldina.
Pero para kay Mila, sapat na iyon para matakot.
Bago sila umalis, lumapit si Fray Miguel sa maliit na mesa at binuksan ang isang register. Hindi niya alam kung bakit. Marahil dahil sa ugali. Kapag natatakot siya, hinahanap niya ang pangalan. Kapag may pangalan, may hawak ang mundo.
Ngunit sa gilid ng isang blankong bahagi, may basa.
Hindi tubig mula sa bubong. Hindi talsik mula sa kamay.
Basa na tila nanggaling sa ilog.
At sa gitna nito, may isang salitang hindi niya isinulat.
respondió
Sumagot.
Kumurap siya.
Nawala ang salita.
Ngunit naiwan ang basa.
Habang pinapanood niya, dahan-dahang kumalat ang basang marka sa gilid ng papel.
Hindi ito nag-anyong letra.
Nag-anyong ugat.
Manipis. Maitim. Palabas sa pahina.
Pagtingin niya sa pinto, nakita niyang nakatingin sa kanya si Mila.
Nakita nito ang takot niya.
Mula sa labas ng simbahan, may humaplos na hangin.
Walang puno sa loob ng simbahan.
Ngunit sa isang sandali, narinig ni Fray Miguel ang tunog ng mga dahon.
Wala na siyang ibang sinabi.
Interludio: Ang Kuwento ng Matanda
Sa modernong panahon, nasa loob ng kwarto sina Allan at Kenneth nang ulitin nila ang recording.
Hindi iyon studio. Maliit na inuupahang kuwarto lamang sa isang lumang bahay sa Batangas, may mesa, dalawang laptop, tatlong hard drive, at mga papel na puno ng pangalan.
Geraldina.
Jayraldine.
Jaydine.
Jayra.
Milagros.
Mila.
Mildred.
“Hindi ko alam kung paano natin gagawin ito,” sabi ni Kenneth. “Kung i-upload natin, babarahin tayo sa comments. ‘Fake.’ ‘Walang source.’ ‘Sabi-sabi.’”
“Hindi naman lahat ng totoo may resibo,” sabi ni Allan.
“Hindi pwede ’yan sa internet.”
“Hindi internet ang problema.”
Kenneth tumingin sa kanya.
“Then ano?”
“Allan,” sabi ng boses sa recorder.
Pareho silang napahinto.
Hindi iyon bahagi ng interview.
Hindi rin boses ng matandang babae.
Pinindot ni Kenneth ang pause.
“Did you hear that?”
“Ulitin mo.”
Binalik niya ang audio.
Sa simula, boses ng matanda:
“Si Mildred ang kinuha. Siya ang sumagot.”
Then static.
Kenneth’s recorded voice:
“Taken saan?”
The old woman:
“Sa kabila. Hindi sa langit. Hindi sa impiyerno. Sa kabila lang.”
Then, sa ilalim ng huling salita, may isang mas batang boses.
Mahina.
Basag.
Parang galing sa kabilang dulo ng mahaba at basang silid.
“Hindi ako nalunod.”
Hindi gumalaw si Allan.
Nagpatuloy ang recording kahit hindi pinipindot ni Kenneth.
Static.
Pagkatapos:
“Sumagot ako.”
Nag-black ang screen ng laptop.
Sa gitna ng itim na screen, nakita ni Kenneth ang repleksiyon nila ni Allan.
At sa likod nila, sa repleksiyon lamang, may tila anino ng puno.
Pagkurap niya, nawala.
Sa recorder, lumitaw ang oras:
3:17 PM
Hindi nagsalita si Kenneth.
Sa unang pagkakataon mula nang simulan nila ang KAMI, hindi niya alam kung gusto niyang i-save ang file.
Kabanata 6: Ang Pangalan sa Likod ng Puno
Dumalas ang abo sa hangin.
Hindi pa sapat para tawaging wakas. Hindi pa iyon ang araw na lulunukin ng sakuna ang bayan. Ngunit sapat na para magsimulang mag-usap ang mga tao sa gilid ng simbahan, sa plaza, sa pampang, sa kusina ng bahay ng Donya.
“Baka kailangan nang lumipat.”
“Saan?”
“Mas mataas.”
“Paano ang bahay?”
“Paano ang mga gamit?”
“Paano ang mga taong hindi maisasama?”
Iyon ang tanong na hindi sinasabi nang malakas.
Sa bahay, naging mas mainitin ang ulo ng mayordoma. Kapag takot ang mga taong may kapangyarihan, mas mabilis silang manakit sa taong walang kapangyarihan.
Isang gabi, matapos ang isa na namang parusa dahil sa pagkaantalang hindi naman nila kasalanan, naupo si Geraldina sa tabi ng pinto ng kubo.
“Mila,” sabi niya, “aalis tayo.”
Hindi sumagot si Mila.
“Sa gulo, makakatakas tayo. Kapag nagsimula silang magligpit, hindi nila tayo mababantayan.”
“At saan tayo pupunta?”
“Kahit saan.”
“Kahit saan ay hindi lugar.”
“Kahit saan ay hindi rito.”
Humarap si Mila sa kanya.
“Wala tayong pagkain. Wala tayong pera. Wala tayong tutuluyan.”
“Mas mabuti nang mawala kaysa manatiling alipin.”
“Hindi lahat ng nawawala ay nakakalaya.”
Napuno ng katahimikan ang kubo.
Hindi umiyak si Geraldina.
Mas gusto ni Mila na umiyak ito. Mas madali sanang yakapin ang lungkot kaysa harapin ang galit.
Maya-maya, tumayo si Geraldina at lumabas.
“Ate,” sabi ni Mila.
Hindi siya lumingon.
Sinundan siya ni Mila hanggang sa pinto, pero hindi lumabas. Pagod ang katawan niya. Masakit ang braso. Mabigat ang dibdib.
Sa pampang, mag-isang tumayo si Geraldina sa harap ng puno.
“Geraldina,” tawag ng boses mula sa likod nito.
Hindi siya sumagot.
“Walang amo rito.”
Humigpit ang kamao niya.
“Walang palo.”
Huminga siya nang malalim.
“Walang kailangang sagutin.”
Bumuka ang kanyang bibig.
Sa kubo, narinig niya ang mahinang hikbi ni Mila.
Parang may pumutol sa tali.
Tumalikod si Geraldina at tumakbo pabalik.
Nandoon si Mila, nakaupo sa sahig, pilit pinupunasan ang luha bago pa makita ng ate niya.
Hindi na nagsalita si Geraldina.
Umupo lang siya sa tabi ni Mila.
Magkadikit ang balikat nila sa dilim.
Sa labas, hindi na tumawag ang puno.
Hindi dahil sumuko ito.
Kundi dahil may natutunan ito.
Hindi si Geraldina ang dapat tawagin.
Kabanata 7: Sumagot si Mila
Nang gabing kinuha si Mila, hindi malakas ang ulan.
Walang bagyo.
Walang sigaw mula sa langit.
May ambon lamang na hindi matukoy kung tubig, hamog, o abo. Sa pampang, ang Pansipit ay kulay itim sa ilalim ng ulap. Ang puno ay nakatayo sa dating lugar nito, ngunit ang likod nito ay tila mas malalim kaysa kahapon, mas malawak kaysa dapat, parang hindi na puno ang nasa harap nila kundi pintuang nagpapanggap na kahoy.
Nagising si Mila sa boses ni Geraldina.
“Mila.”
Umupo siya.
Madilim ang kubo.
“Ate?”
Walang sagot.
Narinig niya muli.
“Mila.”
Galing sa labas.
Mahina.
Takot.
Tumayo si Mila. Hinanap niya sa dilim ang katawan ni Geraldina. Wala ito sa higaan.
Lumabas siya ng kubo.
Sa pampang, may pigurang nakatayo malapit sa puno.
Mukha itong si Geraldina.
O baka gusto lamang ni Mila na iyon ang makita.
“Ate?”
Hindi gumalaw ang pigura.
Mula sa likod ng puno, dumating ang boses.
“Mila, tulungan mo ako.”
Nanigas ang katawan niya.
Alam niya ang babala.
Fray Miguel: huwag sasagot.
Matandang babae: Huwag magpatawag.
Sariling takot: huwag.
Pero boses iyon ni Geraldina.
Hindi ang matigas na Geraldina. Hindi ang palaban. Hindi ang laging handang kumagat pabalik sa mundo.
Boses iyon ni Geraldina na bihira niyang marinig.
Mahina.
Sugatan.
Kailangan siya.
“Mila,” sabi ng boses. “Pakiusap.”
Sa harap niya, gumalaw ang pigura sa ambon.
Parang si Geraldina.
Parang hindi.
Mula sa likod ng puno, may isa pang tawag.
“Ate…”
Doon siya natalo.
Hindi sa takot.
Hindi sa hiwaga.
Sa pag-ibig.
Bumuka ang bibig niya.
“Geraldina?”
Tumigil ang lahat.
Tumigil ang kuliglig.
Tumigil ang ambon.
Tumigil ang ilog.
Pati ang puso ni Mila ay tila tumigil muna bago muling tumibok sa maling lugar.
Sa ilalim ng lupa, gumalaw ang mga ugat.
Hindi mabilis.
Hindi marahas.
Parang kamay na matagal nang naghihintay na bumukas.
Ang likod ng puno ay lumalim. Ang dilim sa likod nito ay naging daan.
Hindi kalsada.
Hindi gubat.
Isang basang pasilyo ng tubig, ugat, kahoy, at mga bahay na nakatingin sa kanya kahit walang bintana.
Napaatras si Mila.
“Mila!”
Sa pagkakataong iyon, totoong boses ni Geraldina ang narinig niya.
Mula sa gilid ng kubo.
Buhay.
Malapit.
Huli.
Humarap si Mila sa kanya.
Nakita niya si Geraldina na tumatakbo, duguan ang labi, takot na takot.
Gusto niyang sumigaw.
Gusto niyang sabihin: Huwag kang lalapit. Huwag mong sagutin kahit ano.
Pero nakasagot na siya.
Sa likod niya, may maraming boses na sabay-sabay na huminga.
At ang mundo ay umatras mula sa kanya.
Hindi may humila.
Hindi may humablot.
Tinanggap lamang siya ng daang binuksan ng kanyang sagot.
Nakita ni Geraldina ang kapatid niya sa loob ng isang iglap—nakatayo sa pagitan ng puno at ilog, ang mukha ay puno ng pagkaunawa.
Pagkatapos, wala na si Mila.
Naiwan lamang ang basang marka ng paa.
Dalawa papunta sa puno.
Wala pabalik.
Kabanata 8: Ang Kabilang Ilog
Nagising si Mila sa tunog ng mga pangalan.
Hindi isa.
Hindi dalawa.
Daang pangalan, sabay-sabay, pabulong, palakas, palayo, palapit.
Nakahiga siya sa putik, pero ang putik ay malamig na parang sahig ng simbahan pagkatapos ng baha. Pagmulat niya, nakita niya ang ilog sa taas.
Hindi repleksiyon.
Hindi panaginip.
Ang ilog ay nasa itaas niya, parang itim na kisameng gumagalaw. May mga isdang lumalangoy sa ibabaw, puti ang tiyan, nakatingin pababa sa kanya na parang mga mata na walang talukap.
Tumayo siya.
Sa paligid, may mga bahay.
Kilala niya ang ilan. Bahay sa tabi ng Pansipit. Bahay malapit sa plaza. Bahay na nadaanan niya minsan habang may buhat na tubig.
Ngunit may ibang bahay na hindi niya kilala. May mga bahay na mukhang luma at bago nang sabay. May bahay na kalahati ay putik, kalahati ay abo. May pintuang nakasabit sa ugat. May hagdang pababa sa tubig na nasa langit.
At sa bawat bahay, may puno.
Hindi sa harap.
Laging nasa gilid.
Laging may likod.
Sa mga ugat na nakabitin mula sa itaas, may mga pangalang nakasulat na parang sugat sa kahoy. Ang iba ay malinaw. Ang iba ay binura ng tubig. Ang iba ay nagbabago habang binabasa niya.
Geraldina.
Jayraldine.
Jaydine.
Jayra.
Geraldina.
Sa malayo, may tunog ng kampana.
Hindi ito tulad ng kampana sa simbahan. Hindi rin tulad ng tunog na narinig ng mga taong matatakot sa Lumang Taal.
Ito ay parang kampanang dumadaan sa ugat, hindi sa hangin.
Dong.
Sa bawat tunog, gumagalaw ang mga pangalan sa kahoy.
“Mila.”
Napalingon siya.
Walang tao.
“Mila.”
Mula sa likod ng isang puno.
Tumakbo siya palayo.
Sa isa pang puno, may boses ng bata.
“Nanay.”
Sa isa pa, matandang lalaki.
“Lucía.”
Sa isa pa, boses ng amo.
“Milagros!”
Napahinto si Mila sa lumang takot.
“Narinig ko po,” muntik na niyang sabihin.
Tinakpan niya ang bibig.
Sa gilid ng isang bahay na kalahating nakalubog sa putik, may mga taong nakatayo.
Hindi niya makita ang mukha nila.
Dahil lahat sila ay nakatalikod.
Nakatayo sila sa likod ng kani-kanilang puno.
Naghihintay na may tumawag pabalik.
Tumakbo siya.
“Geraldina!” sigaw niya.
Ang pangalan ng kapatid ay tumalbog sa mga puno, sa mga pader, sa tubig sa itaas.
Pagkatapos, may sumagot mula sa likod ng isang punong nakabaligtad ang ugat.
“Nandito ako.”
Tumakbo si Mila roon.
Pagdating niya, walang Geraldina.
May pangalan lamang na nakaukit sa balat ng puno.
Geraldina.
Habang nakatingin siya, nagbago ang mga letra.
Jayraldine.
Jaydine.
Jayra.
Geraldina.
Mila napaatras.
Naunawaan niya.
Hindi ito lugar ng mga patay.
Hindi rin lugar ng mga buhay.
Ito ang lugar ng mga sumagot.
Mga pangalang tinawag mula sa maling tabi ng mundo.
Mga boses na sinundan.
Mga sagot na naging daan.
Sa totoong mundo, hinanap ni Geraldina si Mila hanggang sumikat ang araw.
Sinuyod niya ang pampang. Tinawag niya ang kapatid hanggang masira ang boses niya. Lumuhod siya sa putik sa likod ng puno at hinukay ang ugat gamit ang kamay hanggang dumugo ang kuko niya.
Walang katawan.
Walang damit.
Walang bakas, maliban sa dalawang yapak na papunta sa puno at wala nang pabalik.
Sinabi ng mga tao na nalunod si Mila.
Sinabi ng iba na tumakas.
Sinabi ng mayordoma na walang utang na loob ang batang iyon.
Sinabi ni Geraldina ang totoo.
“May tumawag sa kanya.”
Walang naniwala.
Dahil mas madaling paniwalaan na ang dukha ay tumakas.
Mas madaling paniwalaan na ang ilog ay kumuha.
Mas madaling paniwalaan na ang isang kapatid ay nabaliw sa lungkot.
Kaysa paniwalaang may puno sa tabi ng Pansipit na marunong gumamit ng pangalan.
Kabanata 9: Ang Natirang Pangalan
Hindi na muling nakita ni Geraldina si Mila.
Hindi sa pampang.
Hindi sa simbahan.
Hindi sa palengke.
Hindi sa mga taong inilipat nang magsimulang lumala ang takot sa Lumang Taal.
Nang dumating ang mga araw na mas makapal ang abo, mas madalas ang pagyanig, at mas marami ang nagsasabing kailangang lumayo sa lawa, sumama si Geraldina sa mga taong halos hindi na makilala ang sariling bayan.
Nakaligtas siya.
Iyon ang unang sabi ng kuwento.
Pero hindi lahat ng nakaligtas ay naililigtas.
May mga gabing bigla siyang magigising dahil may tumatawag sa kanya mula sa likod.
Geraldina.
Hindi siya lilingon.
May mga araw na may batang tatawag ng “Ate” at halos mabitawan niya ang hawak.
Hindi siya sasagot.
May mga taong nagsabing siya ay baliw.
May nagsabing pinabayaan niya ang kapatid.
May nagsabing siguro siya ang dahilan kung bakit nawala si Mila.
May nagsabing huwag na siyang pakinggan dahil ang ganitong kuwento ay dala lamang ng mga taong hindi matanggap ang kamatayan.
Pero bago siya tuluyang nawala sa mga talaang hindi naman siya maayos na tinanggap, may isang batang nakarinig sa kanya sa gilid ng bagong pamayanan.
Matanda na siya noon. Baluktot ang likod. Malabo ang mga mata. Pero kapag binabanggit ang ilog, nagiging malinaw ang tinig.
“Kapag tinawag ka mula sa likod ng puno,” sabi ni Geraldina, “huwag kang sasagot.”
“Bakit po?” tanong ng bata.
Matagal siyang hindi sumagot.
Pagkatapos, sinabi niya:
“Kahit boses iyon ng taong mahal mo.”
Iyon ang natira.
Hindi ang buong kuwento.
Hindi ang tamang petsa.
Hindi ang tunay na pangalan.
Geraldina naging Jayraldine.
Jayraldine naging Jaydine.
Jaydine naging Jayra.
Milagros naging Mila.
Mila naging Mildred.
Ngunit ang babala ay hindi nagbago.
Kapag tinawag ka mula sa likod ng puno, huwag kang sasagot.
Epilogue: Huwag N’yo Nang Ituloy
Modern-day Batangas.
Ibinalik ng pamilya ng matandang babae ang cassette isang araw matapos ang interview.
“Hindi namin alam kung gumagana pa,” sabi ng apo. “Matagal na ’yan. Recording daw ng lola namin noon. Kinukuwento niya yung tungkol sa magkapatid. Baka makatulong sa ginagawa n’yo.”
Kenneth ni Kenneth ang tape nang maingat.
“Allan,” sabi niya pagbalik nila sa kwarto, “this is good. Actual old audio. Finally.”
Hindi sumagot si Allan.
Ayaw niya ang gaan sa boses ni Kenneth kapag sinasabing “good” ang bagay na malinaw na ayaw magpahanap.
Kinabit nila ang lumang cassette player na hiniram ni Kenneth sa kakilala. Naglagay siya ng recorder sa tabi para ma-capture ang playback.
Sa simula, puro hiss.
Pagkatapos, boses ng matandang babae.
Mahina. Basag. Malayo.
“…hindi ko alam kung Jaydine o Geraldina ang sabi ng lola ko. Basta magkapatid. Yung isa, Mildred. O Mila. Mahirap sila. Sa tabi ng ilog…”
Kenneth nagsulat sa notebook.
Si Allan nakikinig lang.
“…may puno roon. Hindi dapat pumunta sa likod. Kapag tinawag ka, huwag sasagot. Pero yung bata sumagot. Akala niya kapatid niya…”
Static.
Mahabang static.
Pagkatapos, ibang boses.
Mas bata.
Mas malinaw.
“Hindi ako nalunod.”
Nanigas si Kenneth.
“Allan?”
Itinaas ni Allan ang kamay.
Nagpatuloy ang tape.
“Sumagot ako.”
Hindi gumalaw ang hangin sa kwarto.
Pero sa recording, may maririnig na dahon.
Rustle.
Rustle.
Parang may puno sa tabi ng mikropono.
Kenneth lumunok.
“Mildred?” bulong niya.
Biglang tumigil ang tape.
Hindi dahil pinindot nila.
Tumigil ito sa gitna ng ikot.
Pagkatapos, sa speaker, may sagot.
Hindi malakas.
Hindi galit.
Pero malapit.
“Huwag mong gamitin ang pangalan ko.”
Napatayo si Kenneth.
“Allan, patayin mo.”
Hindi gumalaw si Allan.
Mula sa speaker, bumalik ang boses. Mas mahina.
“Huwag n’yo nang ituloy.”
Sa likod ng boses, may iba pa.
Mas marami.
Mas malalim.
Parang sabay-sabay na nagsasalita mula sa loob ng puno, tubig, at lumang bahay.
“Tinawag na namin kayo.”
Pinatay ni Allan ang cassette player.
Pero nagpatuloy ang recorder.
Sa screen nito, may gumagalaw na waveform.
Walang nagsasalita.
Walang tunog sa kwarto.
Pero may naire-record.
Kenneth hindi kumikibo.
Hindi siya sumagot.
Hindi siya nagsalita.
Huminga lang siya.
Isang maliit, nanginginig na hininga.
Sa screen, lumaki ang waveform.
Beep.
Lumitaw ang oras.
3:17 PM
Pagkatapos, isang bagong file ang nag-save sa recorder kahit walang pinipindot.
pangalan_0317_unsaved
“Allan,” sabi ni Kenneth, halos walang boses.
Sa screen ng recorder, may lumitaw na linya.
Hindi audio.
Hindi filename.
Parang text na nanggaling sa loob ng makina.
Kapag narinig n’yo na, sumagot na kayo.
Hindi lumingon si Allan.
Hindi rin si Kenneth.
Ngunit sa repleksiyon ng patay na laptop screen sa harap nila, may puno sa likod ng kanilang mga upuan.
At mula sa likod nito, may boses na tinawag sila sa pangalan.
Una si Allan.
Pagkatapos si Kenneth.
At sa sobrang takot ni Kenneth, napigil niya ang sariling bibig.
Pero hindi niya napigil ang paghinga.
Sa recorder, muling gumalaw ang waveform.
At sa kung saang lugar na hindi na ilog, hindi na kuwarto, at hindi na alaala, may babaeng matagal nang hindi nakakauwi na napapikit.
Dahil alam niya.
May nakarinig na naman.
At ang nakarinig, kahit hindi nagsalita, ay baka sapat na.
Kinuha si Mila hindi dahil lumingon siya.
Kinuha siya dahil sumagot siya.
No comments:
Post a Comment